
Trao đổi với Doanh nhân và Công lý, ông Đào Xuân Hưởng - Nhà sáng lập, Chủ tịch GMPc Việt Nam - cho biết, chứng nhận GMP xác nhận năng lực hệ thống, không bảo đảm từng lô hàng; then chốt là kiểm soát nguyên liệu, quy trình và bảo vệ quyền xuất xưởng.
Ba điểm dễ phát sinh sai lệch chất lượng
PV: Thưa ông, từ kinh nghiệm tư vấn nhà máy, đâu là những điểm dễ phát sinh sai lệch chất lượng nhưng khó nhận biết trước khi thực phẩm bảo vệ sức khỏe được đưa ra thị trường?
Ông Đào Xuân Hưởng: Từ kinh nghiệm tư vấn, chúng tôi nhận thấy có ba điểm dễ phát sinh sai lệch. Điểm chung là nhìn vào hồ sơ, mọi thứ vẫn đầy đủ.
Một là nguyên liệu dược liệu, cao chiết. Nhiều nơi tin vào phiếu kiểm nghiệm của nhà cung cấp mà không tự kiểm lại. Trong khi đó, chất lượng dược liệu thay đổi theo nguồn gốc, mùa vụ, tuổi cây, cách chiết xuất. Hai lô cao chiết có thể cùng đạt cảm quan, độ ẩm, thậm chí cùng đạt hàm lượng chất đánh dấu, nhưng thành phần nền lại khác hẳn nhau. Thành phẩm vì thế không ổn định giữa các lô.
Hai là độ đồng đều của mẻ trộn. Khác với thuốc thường dùng dược chất tinh khiết, thực phẩm bảo vệ sức khỏe là hỗn hợp phức tạp: Cao chiết dính, hút ẩm; bột thảo mộc mịn; khoáng chất nặng; vitamin với lượng rất nhỏ. Trộn không đều hoặc bị phân tầng thì lấy vài mẫu kiểm nghiệm vẫn đạt, nhưng ra thị trường có hộp đủ, có hộp thiếu hàm lượng. Chưa kể có nơi còn không định lượng hoạt chất chính theo từng lô.
"Người phụ trách chất lượng phải có quyền không cho xuất lô chưa đạt. Nếu người đó chịu áp lực giao hàng, hoặc chỉ ký cho đủ thủ tục, thì mọi kiểm soát phía trước đều vô nghĩa."
Ba là quyết định xuất xưởng. Đây là gốc của cả hai điểm trên. Người phụ trách chất lượng phải có quyền không cho xuất lô chưa đạt. Nếu người đó chịu áp lực giao hàng, hoặc chỉ ký cho đủ thủ tục, thì mọi kiểm soát phía trước đều vô nghĩa.

công nghệ cao 1 – Khu công nghệ cao Hòa Lạc.
"Đạt GMP" - điều kiện cần, chưa phải bảo đảm cho từng hộp sản phẩm
PV: Người tiêu dùng thường coi "đạt GMP" là bảo đảm chất lượng. Chứng nhận này bảo đảm điều gì và không bảo đảm điều gì? Vì sao nhà máy đạt GMP vẫn có thể sản xuất lô hàng không đạt?
Ông Đào Xuân Hưởng: GMP chứng nhận năng lực của hệ thống, không chứng nhận từng lô hàng.
Giấy chứng nhận xác nhận rằng, tại thời điểm đánh giá, nhà xưởng, thiết bị, con người, quy trình và hồ sơ đủ điều kiện sản xuất ổn định. GMP không xác nhận công thức hay công dụng; phần đó thuộc hồ sơ công bố và trách nhiệm của đơn vị đưa sản phẩm ra thị trường.
Đạt GMP vẫn có lô không đạt, vì GMP là hệ thống phải vận hành hằng ngày, không phải tấm giấy treo tường. Có chứng nhận rồi mà buông lỏng kỷ luật, thay nguyên liệu, thiết bị mà không đánh giá lại, thì hệ thống chỉ còn đúng trên giấy. Đoàn đánh giá đến theo chu kỳ, còn sản xuất diễn ra mỗi ngày.
Với người tiêu dùng, "đạt GMP" là điều kiện cần, chưa phải bảo đảm cho từng hộp sản phẩm. Lời khuyên của chúng tôi là đừng dừng ở dòng chữ "đạt GMP" trên bao bì. Hãy xem ai là đơn vị chịu trách nhiệm về sản phẩm, sản phẩm đã được công bố chưa, mua ở kênh phân phối rõ ràng, và cảnh giác với những lời quảng cáo chữa bệnh. Thực phẩm bảo vệ sức khỏe không phải là thuốc.

Ai có quyền nói "không" trong gia công?
PV: Trong gia công, nếu bên đặt hàng đề nghị thay nguyên liệu hoặc giảm hàm lượng để hạ giá thành, ai có quyền nói "không"? Nếu thay đổi vẫn xảy ra, những hồ sơ nào giúp làm rõ trách nhiệm của từng bên?
Ông Đào Xuân Hưởng: Bộ phận bảo đảm chất lượng cùng người phụ trách chuyên môn có quyền và trách nhiệm nói "không". Mọi thay đổi nguyên liệu, công thức phải qua thủ tục kiểm soát thay đổi, đối chiếu với hồ sơ công bố. Giảm hàm lượng dưới mức đã công bố thì không có cách nào hợp lệ để chấp nhận.
Áp lực lớn nhất là giá. Nhiều nhà máy sống bằng đơn gia công bị ép giá, ranh giới giữa "tối ưu chi phí" và "cắt giảm chất lượng" rất mỏng. Vì vậy, quyền nói "không" phải được chủ doanh nghiệp bảo vệ bằng quy định, không thể trông vào bản lĩnh một cá nhân.
"Hợp đồng gia công càng ghi rõ ai cấp nguyên liệu, ai kiểm nghiệm, ai quyết định xuất xưởng, thì khi có sự cố, trách nhiệm từng bên càng dễ làm rõ."
Nếu thay đổi vẫn xảy ra, dấu vết nằm ở hợp đồng, phiếu đề nghị thay đổi, hồ sơ lô, thẻ kho nguyên liệu, phiếu kiểm nghiệm. Sửa một tờ giấy thì dễ, làm cho tất cả khớp nhau thì rất khó: nguyên liệu nhập, xuất, tồn phải khớp với số lô đã sản xuất. Hợp đồng gia công càng ghi rõ ai cấp nguyên liệu, ai kiểm nghiệm, ai quyết định xuất xưởng, thì khi có sự cố, trách nhiệm từng bên càng dễ làm rõ.
Truy xuất nguồn gốc — những mắt xích không được đứt
PV: Khi phát hiện một lô sản phẩm đang lưu thông bị thiếu hàm lượng, nhà máy cần truy xuất những thông tin nào, trong bao lâu, để phối hợp khoanh vùng và thu hồi? Nhà máy làm chưa tốt thường "đứt" ở mắt xích nào?
Ông Đào Xuân Hưởng: Với nhà máy làm đúng chuẩn, chỉ từ số lô in trên bao bì phải truy ngay được các thông tin sau:
Lô thành phẩm dùng lô nguyên liệu, bao bì nào, của nhà cung cấp nào;
Sản xuất ngày nào, dây chuyền nào; ai pha chế, ai kiểm nghiệm, ai ký xuất xưởng; có sai lệch nào được ghi nhận không;
Kết quả kiểm nghiệm khi xuất xưởng, mẫu lưu còn đủ để kiểm lại không;
Hàng đã giao cho ai, bao nhiêu, ngày nào;
Lô nào khác dùng chung lô nguyên liệu nghi ngờ.
Theo thông lệ tốt, trong vài giờ phải khoanh vùng được lô hàng và nơi nhận hàng, trong vòng 24–48 giờ phải đủ hồ sơ để phân tích nguyên nhân. Dữ liệu chậm hay thiếu thì phải thu hồi rộng hơn nhiều so với cần thiết.
Nhà máy làm chưa tốt thường "đứt" ở ba chỗ:
Hồ sơ ghi bù sau khi làm;
Mẫu lưu không đủ để kiểm lại;
Không nối được mã lô nguyên liệu với mã lô thành phẩm.
Chỉ cần đứt một mắt xích là việc làm rõ nguyên nhân và trách nhiệm gần như phải bắt đầu lại.

Bài học từ thực tế: Khi tư vấn phải nói "chưa được"
PV: Ông có thể chia sẻ một trường hợp thực tế, không nêu tên doanh nghiệp, mà đơn vị tư vấn yêu cầu chủ đầu tư sửa thiết kế, bổ sung kiểm soát hoặc đổi cách vận hành dù phải tăng chi phí? Bài học rút ra là gì?
Ông Đào Xuân Hưởng: Chúng tôi từng gặp tình huống này ở nhiều dự án. Một nhà máy thực phẩm bảo vệ sức khỏe muốn tận dụng khu vực dự phòng mở rộng để sản xuất thêm thực phẩm thông thường, ngay trong cùng nhà xưởng. Về kinh doanh, tính toán ấy nghe hợp lý: có sẵn mặt bằng, lại có sẵn danh nghĩa "nhà máy đạt GMP".
Nhưng khi khảo sát mặt bằng, chúng tôi thấy một rủi ro rất nghiêm trọng: khu sản xuất mới sẽ đi chung luồng nhân sự, chung đường nhập nguyên vật liệu với xưởng thực phẩm bảo vệ sức khỏe đang vận hành. Hai xưởng theo hai tiêu chuẩn khác nhau, GMP cho thực phẩm bảo vệ sức khỏe, HACCP cho thực phẩm thông thường, mà dùng chung lối đi thì nguy cơ nhầm lẫn và nhiễm chéo là rất lớn.
GMPc kiên quyết đề nghị chủ đầu tư thiết kế lại khu vực này: tách biệt hoàn toàn về vật lý hai khu sản xuất, tách riêng luồng người và luồng vật tư, đồng thời xây dựng quy trình kiểm soát để hai xưởng không ảnh hưởng lẫn nhau. Phương án này tốn thêm chi phí và thời gian so với dự tính ban đầu, nhưng không có cách làm nào khác. Chủ đầu tư đồng ý, và từ đó hai xưởng vận hành tách biệt.
"Làm đúng nghề đôi khi là phải nói 'chưa được' với chính người trả tiền cho mình."
Bài học là chất lượng không đến từ việc "gắn mác" dây chuyền. Đưa thực phẩm thông thường vào khu đạt GMP không làm sản phẩm đó tốt lên, mà rủi ro lớn nhất lại rơi vào chính các lô thực phẩm bảo vệ sức khỏe đang sản xuất. Mỗi sản phẩm phải nằm trong một hệ thống quản lý rủi ro và bộ tiêu chuẩn đúng với bản chất của nó. Còn với người làm tư vấn, làm đúng nghề đôi khi là phải nói "chưa được" với chính người trả tiền cho mình.
PV: Xin trân trọng cảm ơn ông!
Mai Thoa (thực hiện)