Ngày Thế giới không thuốc lá 31/5/2026 được Tổ chức Y tế Thế giới phát động với chủ đề “Vạch trần sức hấp dẫn giả tạo – chống lại tình trạng lệ thuộc nicotine và thuốc lá”. Thông điệp năm nay tập trung cảnh báo các thủ thuật tiếp thị ngày càng tinh vi của ngành công nghiệp thuốc lá và các sản phẩm chứa nicotine, trong đó có thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, túi nicotine và các sản phẩm nicotine mới, đang nhắm mạnh vào thanh thiếu niên và người trẻ tuổi.

Khi nicotine được “khoác áo mới”  

Không còn chỉ là điếu thuốc lá truyền thống với khói, mùi và cảnh báo sức khỏe quen thuộc, thị trường nicotine những năm gần đây xuất hiện ngày càng nhiều sản phẩm được khoác lên diện mạo mới: Thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, túi nicotine, còn gọi là nicotine pouch.

Điểm chung của các sản phẩm này là đều được quảng bá dưới hình ảnh hiện đại, kín đáo, dễ sử dụng, ít gây khó chịu và có vẻ “an toàn hơn”. Tuy nhiên, theo WHO, chính cách tái định vị này đang khiến nhiều người trẻ đánh giá thấp nguy cơ, trong khi bản chất gây lệ thuộc của nicotine không thay đổi.

Nicotine là chất có khả năng gây lệ thuộc mạnh. Khi đi vào cơ thể, chất này tác động lên hệ thần kinh trung ương, tạo cảm giác hưng phấn, tỉnh táo hoặc giảm căng thẳng trong thời gian ngắn. Nhưng chính cảm giác “dễ chịu” nhất thời đó lại có thể mở ra vòng lệ thuộc: Dùng thử, dùng lại, tăng tần suất, rồi khó dừng lại.

Hương vị ngọt và “cửa ngõ” tiếp cận giới trẻ

Với thuốc lá điện tử, sức hút không chỉ nằm ở thiết bị nhỏ gọn, dễ cất giấu, mà còn ở hương vị. Các mùi trái cây, bạc hà, kẹo ngọt, nước tăng lực hay đồ uống phổ biến khiến sản phẩm này dễ tiếp cận với thanh thiếu niên. Thiết kế giống đồ công nghệ, màu sắc bắt mắt, cách quảng bá trên mạng xã hội càng làm giảm cảm giác đây là một sản phẩm có nguy cơ gây hại.

Theo Bộ Y tế, tỷ lệ sử dụng thuốc lá điện tử trong học sinh nhóm tuổi 13-17 tại Việt Nam tăng từ 2,6% năm 2019 lên 8,1% năm 2023. Riêng nhóm 13-15 tuổi, tỷ lệ này tăng từ 3,5% năm 2022 lên 8% năm 2023. Những con số này cho thấy tốc độ lan rộng đáng lo ngại của thuốc lá điện tử trong môi trường học đường.

WHO khu vực châu Âu cũng cảnh báo, các nghiên cứu cho thấy việc sử dụng thuốc lá điện tử có thể làm tăng khả năng chuyển sang thuốc lá điếu truyền thống, đặc biệt ở nhóm thanh thiếu niên chưa từng hút thuốc, lên gần 3 lần. Điều này cho thấy thuốc lá điện tử không chỉ là một sản phẩm thay thế, mà còn có thể trở thành “cửa ngõ” dẫn tới hành vi sử dụng nicotine lâu dài.

Nicotine pouch: Không khói nhưng không vô hại

Trong khi thuốc lá điện tử đã trở nên quen thuộc hơn với công chúng, nicotine pouch lại là sản phẩm mới hơn, khó nhận diện hơn. Đây là dạng túi nhỏ chứa nicotine, thường được đặt dưới môi để nicotine hấp thụ qua niêm mạc miệng. Sản phẩm này không tạo khói, không cần đốt, không để lại mùi rõ như thuốc lá truyền thống.

Chính sự kín đáo đó khiến việc sử dụng trở nên khó phát hiện hơn, nhất là trong môi trường học đường, công sở hoặc nơi công cộng. WHO cảnh báo việc quản lý lỏng lẻo nicotine pouch có thể làm gia tăng nguy cơ lệ thuộc nicotine ở thanh thiếu niên, nhất là khi sản phẩm này được quảng bá bằng hương vị hấp dẫn, bao bì bắt mắt và các chiến dịch tiếp thị trên mạng xã hội.

Theo WHO, khoảng 160 quốc gia hiện chưa có quy định riêng đối với nicotine pouch; 16 quốc gia cấm bán và 32 quốc gia đã có quy định ở các mức độ khác nhau. Trong số các quốc gia đã có quy định, 5 quốc gia hạn chế hương vị, 26 quốc gia hạn chế bán cho người chưa thành niên và 21 quốc gia cấm quảng cáo, khuyến mại, tài trợ đối với sản phẩm này.

“Sức hấp dẫn giả tạo” bắt đầu từ sự tò mò

Điểm nguy hiểm của các sản phẩm nicotine thế hệ mới nằm ở chỗ chúng không xuất hiện với hình ảnh đáng sợ. Trái lại, chúng được làm cho đẹp hơn, gọn hơn, thơm hơn và giống một sản phẩm phong cách sống hơn là sản phẩm có nguy cơ gây lệ thuộc.

Người trẻ có thể tiếp cận thuốc lá điện tử hoặc nicotine pouch qua bạn bè, mạng xã hội, hàng xách tay, các kênh bán không chính thức. Khi việc dùng thử được mô tả như một biểu hiện cá tính, thời thượng hoặc “ít hại hơn thuốc lá”, ranh giới giữa thử cho biết và lệ thuộc nicotine trở nên rất mong manh.

WHO cảnh báo ngành công nghiệp thuốc lá và nicotine đang tiếp tục tái đóng gói, tái định vị sản phẩm để thu hút thế hệ người dùng mới, đặc biệt là trẻ em và thanh thiếu niên. Một số bao bì thậm chí mô phỏng kẹo hoặc sản phẩm tiêu dùng phổ biến, làm gia tăng nguy cơ trẻ nhỏ và thanh thiếu niên nhầm lẫn, tiếp cận hoặc sử dụng.

Hành lang pháp lý trước các sản phẩm nicotine mới

Tại Việt Nam, thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng đã được đặt trong diện kiểm soát chặt chẽ hơn. Theo Nghị quyết số 173/2024/QH15 ngày 30/11/2024, Quốc hội thống nhất cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, chứa chấp, vận chuyển, sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng. Chính phủ sau đó ban hành Quyết định số 1665/QĐ-TTg ngày 05/8/2025 về kế hoạch triển khai.

Đây là bước đi quan trọng nhằm bảo vệ sức khỏe cộng đồng, nhất là trẻ em, học sinh, sinh viên. Tuy nhiên, thách thức không chỉ nằm ở quy định pháp luật, mà còn ở nhận thức xã hội. Nếu thuốc lá truyền thống dễ bị nhận diện là có hại, thì thuốc lá điện tử và nicotine pouch lại dễ bị ngụy trang dưới lớp vỏ “không khói”, “không mùi”, “hiện đại”, “không phải thuốc lá”.

Chính cách gọi và cách quảng bá này có thể khiến phụ huynh, nhà trường và người sử dụng chủ quan. Trong khi đó, các sản phẩm nicotine thế hệ mới thường lan truyền nhanh qua thương mại điện tử, mạng xã hội, hàng xách tay, kênh bán không chính thức. Nếu chỉ xử lý ở khâu sử dụng cuối cùng, việc ngăn chặn sẽ khó đạt hiệu quả bền vững.

Bảo vệ người trẻ trước "sức hấp dẫn giả tạo"

Ngày Thế giới không thuốc lá 2026 vì vậy không chỉ là dịp nhắc lại tác hại của thuốc lá, mà còn là lời cảnh báo về một cuộc cạnh tranh mới giữa sức khỏe cộng đồng và các chiến lược tiếp thị nicotine. Khi sản phẩm gây hại được làm cho đẹp hơn, kín đáo hơn và dễ tiếp cận hơn, việc bảo vệ thế hệ trẻ không thể chỉ dừng ở khẩu hiệu.

Điều cần thiết là sự vào cuộc đồng bộ của gia đình, nhà trường, cơ quan chức năng và các nền tảng truyền thông. Phụ huynh cần nhận diện đúng các sản phẩm nicotine mới; nhà trường cần tăng cường giáo dục kỹ năng từ chối; lực lượng chức năng cần kiểm soát chặt việc mua bán, quảng cáo, vận chuyển; còn truyền thông cần tiếp tục bóc tách những lớp vỏ hấp dẫn giả tạo đang bao quanh các sản phẩm này.

Thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, nicotine pouch hay bất kỳ sản phẩm nicotine thế hệ mới nào đều không nên được nhìn nhận như một trào lưu vô hại. Đằng sau vẻ ngoài hiện đại, kín đáo và nhiều hương vị có thể là một vòng lệ thuộc kéo dài, bắt đầu từ một lần thử tưởng như không đáng kể.