Một trong những chuyển động đáng chú ý của công tác phổ biến, giáo dục pháp luật thời gian gần đây là pháp luật đã bắt đầu rời khỏi cảm giác "khó gần" để đi vào những không gian quen thuộc hơn với người học. Không còn chỉ là văn bản, điều khoản hay những buổi tuyên truyền một chiều, pháp luật đang được đặt vào những câu hỏi, những tình huống và những lựa chọn rất gần với đời sống thường ngày.
Thực tiễn tại TP.HCM trong năm 2025 là một ví dụ rõ nét. Chuỗi cuộc thi trực tuyến "Tìm hiểu pháp luật về trật tự, an toàn giao thông" do Báo Công lý phối hợp tổ chức, được phát động từ ngày 10/11/2025 tại Trung tâm Phát triển Giáo dục và Đào tạo phía Nam (Văn phòng Bộ Giáo dục và Đào tạo), đã tạo hiệu ứng lan tỏa trong khối học sinh, sinh viên và thanh niên, đồng thời mở ra một cách tiếp cận mới trong giáo dục pháp luật: đưa người học vào vị trí chủ động tiếp cận, tự đọc, tự đối chiếu và tự trả lời bằng nhận thức của chính mình.
"Đây là một hoạt động có ý nghĩa thiết thực nhằm nâng cao nhận thức, bồi đắp ý thức chấp hành pháp luật về an toàn giao thông trong học sinh, sinh viên trên toàn quốc"
Tại lễ phát động, ông Lê Thắng Lợi, Giám đốc Trung tâm Phát triển Giáo dục và Đào tạo phía Nam, đã nhấn mạnh: "Đây là một hoạt động có ý nghĩa thiết thực nhằm nâng cao nhận thức, bồi đắp ý thức chấp hành pháp luật về an toàn giao thông trong học sinh, sinh viên trên toàn quốc".
Sức lan tỏa của mô hình này không dừng ở hội trường phát động hay đường link dự thi. Tại nhiều trường học, nội dung cuộc thi đã trở thành chất liệu để giáo viên trao đổi với học sinh về những tình huống rất gần gũi như chưa đủ tuổi nhưng vẫn đi xe máy, chở bạn không đội mũ bảo hiểm hay xem nhẹ các quy định khi tham gia giao thông.
Điều đáng nói là, khi những câu hỏi pháp luật bắt đầu xuất hiện trong không gian học đường bằng một hình thức mềm hơn, dễ tiếp cận hơn, thì cuộc thi cũng không còn chỉ là cuộc thi. Nó trở thành một dạng "tiết học pháp luật" mở rộng – nơi người học không tiếp cận luật bằng áp lực ghi nhớ, mà bằng nhu cầu hiểu để hành xử đúng.
Khi pháp luật đi vào từng trường học, từng lớp học, từng con người cụ thể
Điểm đáng giá nhất của các cuộc thi không nằm ở việc có bao nhiêu lượt người tham gia, mà ở chỗ những con số ấy gắn với những con người rất thật, những ngôi trường rất cụ thể và những môi trường giáo dục đang trực tiếp hình thành hành vi cho người trẻ.
Danh sách thí sinh đạt giải trong năm 2025 cho thấy độ phủ rất rõ của mô hình này. Ở đó có sinh viên Đại học Sư phạm Kỹ thuật TP.HCM, có giáo viên Trường THPT Thanh Tuyền, Trường THCS Bình Chánh, Trường THPT Nguyễn Trãi, có học sinh Trường THPT Trần Nguyên Hãn, THPT Phước Kiển, THCS-THPT Tây Sơn… Những cái tên ấy cho thấy pháp luật không còn đứng ngoài nhà trường, mà đã bắt đầu hiện diện trong chính môi trường giáo dục phổ thông và đại học.
Nếu trước đây, nói đến phổ biến pháp luật trong trường học, nhiều người thường nghĩ đến những buổi sinh hoạt ngoại khóa nặng tính truyền đạt, thì với mô hình này, pháp luật được đưa đến gần người học bằng một cách khác: để các em trực tiếp tham gia, trực tiếp va chạm với câu hỏi, và từ đó tự nhận ra những giới hạn pháp lý trong hành vi của mình.
Ở góc độ đó, việc những giáo viên như Phạm Văn Tuấn Kiệt của Trường THPT Thanh Tuyền hay Trang Sĩ Quốc Thái của Trường THCS Bình Chánh xuất hiện trong danh sách đạt giải không chỉ mang ý nghĩa thành tích cá nhân. Nó còn phản ánh một thực tế quan trọng hơn: giáo viên không đứng ngoài quá trình phổ biến pháp luật, mà đang cùng bước vào không gian học tập ấy với học sinh.
Khi giáo viên trực tiếp dự thi, hiểu câu hỏi, hiểu cách tiếp cận, thì khả năng lan tỏa pháp luật trong lớp học cũng sẽ sâu hơn và thực chất hơn. Chính từ những trường học, những lớp học, những gương mặt cụ thể như vậy, có thể thấy mô hình thi trực tuyến không chỉ tạo ra sự tham gia, mà còn đang góp phần tạo ra một môi trường tiếp cận pháp luật mới trong giáo dục.
Từ học sinh là trung tâm đến mô hình nhà trường - gia đình - cộng đồng cùng đồng hành
Một trong những điểm đáng chú ý nhất trong cách triển khai tại TP.HCM là cuộc thi không được nhìn như hoạt động riêng của học sinh, mà được định hướng lan tỏa tới cả giáo viên và phụ huynh. Đây là chi tiết rất quan trọng, bởi hành vi pháp lý của người trẻ không chỉ được hình thành từ nhà trường, mà còn chịu tác động trực tiếp từ gia đình.
Thực tế cho thấy, nhiều vi phạm giao thông ở lứa tuổi học sinh không bắt đầu từ sự thiếu hiểu biết đơn lẻ, mà từ chính những "khoảng trống nhắc nhở" trong đời sống hằng ngày.
Một học sinh chưa đủ điều kiện điều khiển phương tiện sẽ khó có thể ra đường nếu không có phương tiện được giao từ gia đình. Một em không đội mũ bảo hiểm đúng quy định thường cũng không chỉ vì không biết luật, mà vì đã quá quen với sự dễ dãi của môi trường xung quanh.
Bởi vậy, giá trị lớn nhất của các cuộc thi như vậy là khả năng tạo ra một "không gian pháp lý chung" giữa học sinh, giáo viên và phụ huynh. Một đường link dự thi được gửi trong nhóm lớp, một mã QR được nhà trường chuyển về phụ huynh, một câu hỏi pháp luật được mang ra trao đổi trong giờ sinh hoạt hoặc trong bữa cơm gia đình - những chi tiết rất nhỏ ấy lại chính là nơi pháp luật bắt đầu đi vào đời sống một cách tự nhiên nhất.
"Những chi tiết rất nhỏ ấy lại chính là nơi pháp luật bắt đầu đi vào đời sống một cách tự nhiên nhất"
Điều này đặc biệt thể hiện rõ ở cuộc thi "Tìm hiểu pháp luật về hành vi giao xe cho người không đủ điều kiện tham gia giao thông", một nội dung tưởng quen thuộc nhưng lại chạm đúng vào một hành vi rất phổ biến trong thực tế. Theo thống kê của Ban Tổ chức, riêng cuộc thi này đã thu hút hơn 91.000 lượt tham gia, cho thấy mức độ quan tâm rất lớn của xã hội đối với một vấn đề dường như vẫn thường bị xem nhẹ bấy lâu nay.
Tại Trường Đại học Quốc tế Hồng Bàng, chương trình tuyên truyền pháp luật với chủ đề "Không giao xe cho người không đủ điều kiện điều khiển phương tiện tham gia giao thông" đã thu hút hàng trăm sinh viên tham gia. Con số ấy không chỉ phản ánh sức hút của chương trình, mà còn cho thấy khi pháp luật được đặt trong những tình huống cụ thể, gần với trải nghiệm của người trẻ, khả năng tiếp nhận sẽ sâu hơn rất nhiều.
Không chỉ là thi, mà là thay đổi hành vi
Một cuộc thi nào rồi cũng sẽ khép lại. Nhưng với các cuộc thi tìm hiểu pháp luật, giá trị thật chưa bao giờ chỉ nằm ở tấm giấy chứng nhận hay phần thưởng cuối chương trình. Điều quan trọng hơn là sau cuộc thi, người tham gia có thay đổi cách nhìn nhận và cách hành xử hay không.
Với các cuộc thi về an toàn giao thông, "kết quả thật" không phải là có bao nhiêu người trả lời đúng một điều luật, mà là sau cuộc thi, có thêm bao nhiêu học sinh hiểu rằng chưa đủ điều kiện thì không nên cầm lái; có thêm bao nhiêu phụ huynh nhận ra rằng giao xe cho con không đơn thuần là chuyện "thuận tiện" mà là một hành vi có trách nhiệm pháp lý; có thêm bao nhiêu người bắt đầu cân nhắc kỹ hơn trước mỗi lựa chọn khi tham gia giao thông.
Còn nhớ, tại tổng kết và trao giải 4 cuộc thi trực tuyến tại Trường Đại học Luật TP.HCM, bà Tô Thị Lan Phương, Phó Tổng Biên tập Báo Công lý, từng chia sẻ: Các cuộc thi được tổ chức với mục tiêu xây dựng "một sân chơi pháp luật hiện đại, minh bạch, ứng dụng công nghệ số và có sức lan tỏa rộng rãi trong cộng đồng". và đây cũng chính là tinh thần cần được tiếp nối trong năm 2026: Không chỉ duy trì một mô hình truyền thông hiệu quả, mà còn tiếp tục nâng cấp nó theo hướng thực chất hơn, gần với đời sống hơn và tác động rõ hơn đến hành vi xã hội.
Nhìn lại kết quả của năm 2025, có thể thấy các cuộc thi không chỉ tạo ra những con số ấn tượng về lượng người tham gia, mà còn cho thấy khả năng tác động rõ nét đến nhận thức cộng đồng, đặc biệt ở nhóm học sinh, sinh viên - những đối tượng đang trực tiếp hình thành thói quen ứng xử và hành vi pháp lý trong đời sống.
Đó cũng chính là ý nghĩa quan trọng để bước sang năm 2026, công tác truyền thông, phổ biến, giáo dục pháp luật có thêm một cơ sở thực tiễn để tiếp tục đổi mới. Không chỉ tiếp tục duy trì mô hình thi trực tuyến, mà quan trọng hơn là phát triển nó theo hướng gần hơn với đời sống, sâu hơn về nội dung và mạnh hơn về khả năng chuyển hóa nhận thức thành hành vi.
Khi một học sinh chủ động từ chối điều khiển phương tiện khi chưa đủ điều kiện; khi một phụ huynh không còn xem nhẹ việc giao xe cho con; khi một giáo viên coi việc nhắc nhở pháp luật là một phần của giáo dục nhân cách; hay khi một sinh viên hiểu rằng một hành vi tưởng nhỏ cũng có thể kéo theo hậu quả pháp lý lớn - thì lúc ấy, giá trị của cuộc thi mới thực sự được đo bằng tác động xã hội, chứ không chỉ bằng kết quả trên hệ thống.
"Pháp luật chỉ thật sự có sức sống khi không dừng ở việc 'được biết đến', mà được chuyển hóa thành những lựa chọn đúng trong đời sống mỗi ngày"
Pháp luật chỉ thật sự có sức sống khi không dừng ở việc "được biết đến", mà được chuyển hóa thành những lựa chọn đúng trong đời sống mỗi ngày.