AI và bài toán trách nhiệm pháp lý trong nền kinh tế số

Sự xuất hiện của AI đang làm thay đổi cách thức con người tiếp cận và xử lý thông tin trong nhiều lĩnh vực sản xuất. Các hệ thống có khả năng phân tích dữ liệu, đưa ra dự báo và hỗ trợ quyết định ngày càng được sử dụng phổ biến, góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động.

Trên thế giới, AI đang được xem là một trong những công nghệ nền tảng của nền kinh tế số. Theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO), AI được ứng dụng ngày càng rộng rãi trong dự báo dịch bệnh, quản lý nước tưới, tối ưu hóa vật tư đầu vào và quản lý chuỗi cung ứng. Nhiều nghiên cứu cho thấy công nghệ này có thể góp phần giảm lượng thuốc bảo vệ thực vật, tiết kiệm tài nguyên và nâng cao hiệu quả sản xuất.

Tại Việt Nam, các hệ thống ứng dụng AI như nhận diện sâu bệnh bằng hình ảnh, giám sát môi trường nuôi trồng thủy sản, quản lý trang trại số, quản lý nhà kính hay truy xuất nguồn gốc đã được triển khai tại nhiều địa phương và doanh nghiệp. Trong bối cảnh khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản năm 2025 vẫn sử dụng khoảng 13,5 triệu lao động, chiếm 25,7% tổng số lao động có việc làm của cả nước, bất kỳ thay đổi nào về công nghệ cũng có thể tác động trực tiếp đến sinh kế của hàng triệu người dân.

Cùng với quá trình ứng dụng AI, nhiều quan hệ xã hội và pháp lý mới cũng bắt đầu hình thành. Nếu một hệ thống AI dự báo sai dịch bệnh dẫn đến thiệt hại sản xuất; nếu khuyến nghị sử dụng vật tư đầu vào không phù hợp làm giảm năng suất hoặc ảnh hưởng đến chất lượng sản phẩm; hoặc nếu dữ liệu do người dân tạo ra bị khai thác, sử dụng trái phép để huấn luyện AI và tạo ra giá trị kinh tế, trách nhiệm sẽ được xác định như thế nào? Quyền và lợi ích hợp pháp của người dân sẽ được bảo vệ ra sao? Đây là những vấn đề đang đặt ra yêu cầu hoàn thiện khuôn khổ pháp luật.

Nhận thức được vai trò của AI và dữ liệu trong phát triển đất nước, Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách quan trọng. Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định dữ liệu là nguồn tài nguyên mới, tư liệu sản xuất mới và AI là công nghệ chiến lược cần ưu tiên phát triển. Trước đó, Quyết định số 127/QĐ-TTg năm 2021 đã phê duyệt Chiến lược quốc gia về nghiên cứu, phát triển và ứng dụng trí tuệ nhân tạo đến năm 2030.

Về mặt pháp luật, Việt Nam từng bước hình thành nền tảng quản lý dữ liệu và môi trường số thông qua Luật An ninh mạng năm 2018, Luật Giao dịch điện tử năm 2023, Nghị định số 13/2023/NĐ-CP về bảo vệ dữ liệu cá nhân và Luật Dữ liệu năm 2024. Các quy định này tạo cơ sở cho hoạt động thu thập, quản lý, chia sẻ, khai thác và bảo vệ dữ liệu. Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng của AI đang đặt ra nhiều vấn đề vượt ra ngoài phạm vi điều chỉnh của các quy định hiện hành.

Một trong những khoảng trống đáng chú ý là trách nhiệm pháp lý đối với các quyết định được tạo ra hoặc hỗ trợ bởi AI. Trong các quan hệ dân sự truyền thống, chủ thể chịu trách nhiệm thường được xác định tương đối rõ ràng. Nhưng trong môi trường AI, một quyết định có thể chịu tác động đồng thời từ người sử dụng, đơn vị cung cấp dữ liệu, doanh nghiệp vận hành nền tảng và đơn vị phát triển thuật toán.

Đáng chú ý, AI có thể đưa ra khuyến nghị hoặc hỗ trợ ra quyết định nhưng không phải là chủ thể của quan hệ pháp luật. AI không có tư cách pháp nhân, không có năng lực chịu trách nhiệm dân sự và không thể thực hiện nghĩa vụ bồi thường thiệt hại. Vì vậy, khi rủi ro xảy ra, trách nhiệm cuối cùng vẫn phải được xác định đối với tổ chức hoặc cá nhân đứng sau công nghệ.

Bên cạnh đó, cơ chế đánh giá và quản trị rủi ro đối với AI hiện vẫn là vấn đề cần tiếp tục hoàn thiện. Nếu như pháp luật đã có các quy định tương đối chặt chẽ đối với hoạt động khảo nghiệm, kiểm định và quản lý chất lượng của nhiều loại sản phẩm trước khi đưa vào sử dụng, thì đối với các hệ thống AI tham gia vào quá trình hỗ trợ ra quyết định vẫn chưa có cơ chế đánh giá độc lập về độ tin cậy, mức độ an toàn và nguy cơ rủi ro.

Một vấn đề khác là yêu cầu về tính minh bạch. Trong nhiều trường hợp, người sử dụng chỉ tiếp cận kết quả khuyến nghị mà không biết dữ liệu nào được sử dụng, mức độ chính xác ra sao hoặc giới hạn của hệ thống nằm ở đâu. Việc thiếu minh bạch không chỉ làm gia tăng rủi ro cho người sử dụng mà còn gây khó khăn cho quá trình xác định trách nhiệm khi phát sinh tranh chấp.

Những vấn đề này không chỉ đặt ra đối với Việt Nam. Đạo luật AI của Liên minh châu Âu (EU AI Act) đã lựa chọn phương thức quản lý dựa trên mức độ rủi ro, trong đó các hệ thống AI có khả năng ảnh hưởng đến sức khỏe, an toàn và các quyền cơ bản của con người phải chịu cơ chế kiểm soát nghiêm ngặt hơn. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy cùng với thúc đẩy đổi mới sáng tạo, các quốc gia ngày càng chú trọng đến quản trị rủi ro và xác định trách nhiệm pháp lý đối với AI.

Đối với Việt Nam, yêu cầu đặt ra không phải là hạn chế sự phát triển của công nghệ mà là xây dựng khuôn khổ pháp lý phù hợp để AI phát triển theo hướng an toàn, minh bạch và có trách nhiệm. Cùng với việc hoàn thiện các quy định về đánh giá, giám sát và quản trị rủi ro, cần tiếp tục làm rõ trách nhiệm của các chủ thể tham gia phát triển, cung cấp và sử dụng AI, đồng thời bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người dân đối với dữ liệu do mình tạo ra.

Trong bối cảnh AI ngày càng tham gia sâu vào quá trình ra quyết định, pháp luật không chỉ có vai trò thúc đẩy đổi mới sáng tạo mà còn phải bảo đảm mọi rủi ro được kiểm soát và mọi quyền, lợi ích hợp pháp của người dân được bảo vệ. Đó cũng là yêu cầu của một Nhà nước pháp quyền trong thời đại số.