Bản quyền tạo nền tảng cho sáng tạo trong môi trường số

Bản quyền tạo nền tảng cho sáng tạo trong môi trường số

Sự phát triển của Internet, mạng xã hội và các nền tảng số đang mở ra cơ hội chưa từng có để tác phẩm tiếp cận công chúng. Tuy nhiên, cùng với khả năng lan truyền nhanh chóng, yêu cầu tôn trọng và bảo vệ bản quyền ngày càng trở thành điều kiện quan trọng để xây dựng một môi trường sáng tạo lành mạnh, nơi giá trị của tác phẩm và quyền lợi của người sáng tạo được bảo đảm.

Theo quy định của pháp luật, quyền tác giả phát sinh kể từ khi tác phẩm được sáng tạo và được thể hiện dưới một hình thức vật chất nhất định, không phụ thuộc vào việc đăng ký bảo hộ. Vì vậy, một bài báo, hình ảnh, video, bản nhạc hay sản phẩm sáng tạo được công bố trên Internet vẫn thuộc phạm vi được pháp luật bảo vệ. Việc sao chép, chia sẻ hoặc khai thác tác phẩm phải bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả.

Đối với báo chí, bảo vệ bản quyền không chỉ nhằm bảo vệ thành quả lao động sáng tạo mà còn góp phần duy trì giá trị của sản phẩm báo chí, nguồn thu và nguồn lực tái đầu tư cho hoạt động sản xuất nội dung.

Từ ngày 1/7/2026, Nghị định 174/2026/NĐ-CP quy định mức phạt từ 20-30 triệu đồng đối với hành vi lợi dụng mạng xã hội để cung cấp, chia sẻ tác phẩm báo chí khi chưa được sự đồng ý của chủ thể quyền sở hữu trí tuệ. Quy định này góp phần nâng cao trách nhiệm của tổ chức, cá nhân trong khai thác và chia sẻ nội dung trên môi trường số.

Sự phát triển nhanh của trí tuệ nhân tạo cũng đặt ra yêu cầu pháp luật về quyền tác giả phải thích ứng với những phương thức sáng tạo mới. Nghị định 134/2026/NĐ-CP bổ sung quy định liên quan đến tác phẩm có yếu tố AI, trong đó việc bảo hộ gắn với dấu ấn sáng tạo và sự kiểm soát trực tiếp của con người.

Cách tiếp cận này vừa mở không gian cho việc ứng dụng công nghệ trong sáng tạo, vừa tiếp tục khẳng định vai trò trung tâm của con người trong quá trình hình thành tác phẩm.

Theo đó, bản quyền không chỉ là công cụ bảo vệ tác phẩm sau khi được tạo ra, mà còn là nền tảng để người sáng tạo, cơ quan báo chí và doanh nghiệp yên tâm đầu tư vào nội dung, khai thác tài sản trí tuệ và phát triển các mô hình kinh doanh sáng tạo trong môi trường số.

Nâng cao năng lực thực thi bản quyền trên môi trường số

Hành lang pháp lý về quyền tác giả, quyền liên quan đang tiếp tục được hoàn thiện. Luật số 131/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ có hiệu lực từ ngày 1/4/2026, cùng các văn bản hướng dẫn và quy định xử phạt, tạo thêm cơ sở cho hoạt động bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số.

Trong bối cảnh một nội dung có thể được sao chép, chia sẻ đồng thời trên nhiều nền tảng và vượt qua biên giới quốc gia chỉ trong thời gian ngắn, phương thức bảo vệ bản quyền cũng cần thay đổi tương ứng.

Thay vì chủ yếu phát hiện và xử lý sau khi vi phạm đã xảy ra, xu hướng hiện nay là tăng cường khả năng nhận diện, cảnh báo và ngăn chặn từ sớm.

Công nghệ đang trở thành một công cụ quan trọng trong quá trình này. Các giải pháp nhận diện nội dung, truy tìm bản sao, xác thực nguồn gốc tác phẩm và phát hiện hành vi sao chép có thể hỗ trợ chủ thể quyền theo dõi quá trình sử dụng tác phẩm, thu thập thông tin và phản ứng nhanh hơn khi phát hiện dấu hiệu xâm phạm.

Song song với ứng dụng công nghệ, cơ chế phối hợp giữa các cơ quan quản lý và lực lượng thực thi cũng được tăng cường.

Tháng 5/2026, Cục Bản quyền tác giả và Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao ký chương trình phối hợp về quản lý, thực thi pháp luật đối với quyền tác giả, quyền liên quan trên môi trường số giai đoạn 2026-2029.

Sự kết hợp giữa hành lang pháp lý, công nghệ và cơ chế phối hợp thực thi được kỳ vọng nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền tác giả, đồng thời góp phần hình thành một môi trường số minh bạch, khuyến khích sáng tạo và thúc đẩy việc khai thác hợp pháp các sản phẩm nội dung.

Xây dựng hạ tầng dữ liệu cho thị trường bản quyền số

Tại Hội thảo “Bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số - Khơi thông điểm nghẽn, phát triển văn hóa số” ngày 27/8, nhiều chuyên gia nhấn mạnh yêu cầu xây dựng hạ tầng thông tin minh bạch, có khả năng kết nối hiệu quả giữa chủ sở hữu quyền và các tổ chức, cá nhân có nhu cầu khai thác tác phẩm.

Theo ông Quản Tuấn An, Trưởng phòng Quản lý và hợp tác quốc tế, Cục Bản quyền tác giả, thị trường hiện vẫn thiếu một hệ thống thông tin đủ tin cậy để xác định chủ thể quyền và hỗ trợ giao dịch bản quyền.

Trong thực tế, ngay cả người có nhu cầu sử dụng tác phẩm và sẵn sàng trả phí cũng có thể gặp khó khăn trong việc xác định đầu mối cấp phép, bởi một tác phẩm hoặc bản ghi âm có thể liên quan đến nhiều lớp quyền và nhiều chủ thể khác nhau.

Ở góc độ thực thi, luật sư Lê Quang Vinh, Giám đốc Công ty Sở hữu trí tuệ Bross & Partners, thành viên Ban Pháp chế VIPA, cho rằng quá trình xử lý vi phạm đòi hỏi phải xác định rõ quyền bị xâm phạm, hành vi, chủ thể thực hiện, hậu quả, quy mô vi phạm và thẩm quyền xử lý.

Do đó, dữ liệu đầy đủ, chính xác và minh bạch có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với cả hoạt động bảo vệ quyền lẫn việc khai thác thương mại tài sản trí tuệ.

Khi tác phẩm được định danh, chủ thể quyền được xác định rõ, đồng thời cơ chế cấp phép và phân chia lợi ích trở nên minh bạch, bản quyền có thể hình thành một thị trường thực sự, kết nối người sáng tạo với các tổ chức, cá nhân có nhu cầu sử dụng tác phẩm.

Xây dựng hạ tầng dữ liệu bản quyền, kết hợp với công nghệ nhận diện và cơ chế thực thi hiệu quả, vì vậy không chỉ giúp bảo vệ người sáng tạo mà còn thúc đẩy giao dịch tài sản trí tuệ, khai thông giá trị kinh tế của tác phẩm, tạo thêm nền tảng cho công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo phát triển bền vững trong môi trường số.