Chuẩn bị nhân lực chuyên môn cho chương trình điện hạt nhân

Tại buổi làm việc với Cục An toàn bức xạ và hạt nhân ngày 7/10, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân nhấn mạnh, trong phát triển hạt nhân, an toàn phải là yêu cầu cao nhất và không thể có sai sót. Điều đó đòi hỏi cơ quan pháp quy hạt nhân phải có năng lực tương xứng với nhiệm vụ được giao.

Yêu cầu này được đặt ra trong bối cảnh Việt Nam đang thúc đẩy chương trình phát triển điện hạt nhân, đồng thời mở rộng nghiên cứu, ứng dụng năng lượng nguyên tử trong nhiều lĩnh vực. Cùng với việc chuẩn bị đội ngũ kỹ sư, chuyên gia vận hành nhà máy, năng lực của cơ quan quản lý nhà nước có ý nghĩa quan trọng đối với quá trình triển khai các dự án.

Nâng cao năng lực thẩm định, giám sát an toàn hạt nhân

Theo báo cáo của Cục An toàn bức xạ và hạt nhân, thời gian qua, khối lượng công việc của đơn vị tăng nhanh, yêu cầu chuyên môn ngày càng cao, đặc biệt khi Việt Nam đẩy mạnh phát triển và ứng dụng năng lượng nguyên tử.

Cục đã chủ trì, phối hợp tham mưu xây dựng Luật Năng lượng nguyên tử số 94/2025/QH15, được Quốc hội thông qua ngày 27/6/2025 và có hiệu lực từ ngày 1/1/2026; phối hợp xây dựng, trình cấp có thẩm quyền ban hành 4 nghị định và 3 thông tư hướng dẫn. Đồng thời, đơn vị đã xây dựng, trình Bộ công bố 20 tiêu chuẩn quốc gia phục vụ lựa chọn, đánh giá địa điểm, thiết kế và xây dựng nhà máy điện hạt nhân.

Từ đầu năm đến hết tháng 9/2026, Cục đã tổ chức thẩm định, cấp và trình cấp có thẩm quyền cấp 624 giấy phép, cấp 47 giấy đăng ký; triển khai thanh tra, kiểm tra tại 46 cơ sở; đồng thời tiến hành xử lý đơn vị sai phạm.

Những con số trên phản ánh khối lượng công việc thường xuyên của cơ quan quản lý an toàn bức xạ, hạt nhân. Khi các dự án điện hạt nhân được triển khai, yêu cầu đối với hoạt động thẩm định, cấp phép và giám sát kỹ thuật sẽ tiếp tục đặt ra những nhiệm vụ chuyên môn có mức độ phức tạp cao.

Đối với một dự án điện hạt nhân, việc đánh giá an toàn không chỉ diễn ra ở thời điểm nhà máy đi vào hoạt động mà còn liên quan đến quá trình lựa chọn địa điểm, thiết kế, xây dựng, vận hành và các giai đoạn tiếp theo. Vì vậy, năng lực của đội ngũ thực hiện chức năng pháp quy cần được chuẩn bị đồng bộ với tiến trình phát triển dự án.

Tại buổi làm việc, Bộ trưởng Vũ Hải Quân yêu cầu đơn vị chủ động xây dựng chiến lược, đề án và phương án cụ thể để đáp ứng nhu cầu nguồn lực. Bộ trưởng đặc biệt nhấn mạnh trách nhiệm của người đứng đầu trong xây dựng đội ngũ, thu hút nhân tài và tạo điều kiện để cán bộ phát huy năng lực.

Theo Bộ trưởng, đối với nhân lực chất lượng cao, thu nhập không phải yếu tố duy nhất. Sự tin tưởng, cơ hội phát triển và môi trường làm việc cũng có ý nghĩa quan trọng trong việc thu hút, giữ chân những người có trình độ chuyên môn.

Xác định năng lực còn thiếu để đào tạo đúng nhu cầu

Một trong những yêu cầu đáng chú ý được Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định đặt ra là xây dựng “cây năng lực”, qua đó xác định rõ những lĩnh vực chuyên môn còn thiếu chuyên gia để có kế hoạch đào tạo, bồi dưỡng phù hợp.

Theo Thứ trưởng, Cục An toàn bức xạ và hạt nhân đang bước vào giai đoạn cần có đầy đủ năng lực để thực hiện vai trò của cơ quan pháp quy hạt nhân quốc gia. Cùng với việc hoàn thiện hệ thống pháp luật, tiêu chuẩn và quy chuẩn, cần xác định những nhiệm vụ Việt Nam có thể chủ động thực hiện và những nội dung cần sự hỗ trợ kỹ thuật từ quốc tế.

Việc xây dựng “cây năng lực” có ý nghĩa đối với công tác phát triển nhân sự, bởi lĩnh vực hạt nhân đòi hỏi kiến thức liên ngành, từ vật lý, kỹ thuật hạt nhân, an toàn bức xạ đến phân tích rủi ro, đánh giá sự cố và quản lý chất lượng. Mỗi vị trí chuyên môn cần được xác định rõ yêu cầu kiến thức, kỹ năng và kinh nghiệm thực tiễn.

Thay vì đào tạo dàn trải, việc đánh giá những năng lực còn thiếu sẽ giúp cơ quan quản lý lựa chọn đúng lĩnh vực cần ưu tiên, xây dựng lộ trình bồi dưỡng và sử dụng hiệu quả nguồn nhân lực hiện có.

Thứ trưởng Lê Xuân Định cũng đề nghị xây dựng hệ sinh thái các tổ chức hỗ trợ kỹ thuật (TSO), huy động sự tham gia của Cục An toàn bức xạ và hạt nhân, Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam, các viện nghiên cứu, trường đại học và những tổ chức khoa học có năng lực.

Mô hình này tạo điều kiện kết nối nguồn lực nghiên cứu với yêu cầu thực tiễn của quản lý nhà nước, hỗ trợ hoạt động phân tích, đánh giá và thẩm định kỹ thuật. Đồng thời, việc huy động các tổ chức chuyên môn trong nước sẽ góp phần từng bước nâng cao khả năng tự chủ về chuyên môn, giảm phụ thuộc vào nguồn lực tư vấn từ bên ngoài.

Tuy nhiên, với đặc thù công nghệ phức tạp và yêu cầu an toàn nghiêm ngặt, việc hình thành đội ngũ chuyên gia hạt nhân không thể thực hiện trong thời gian ngắn. Quá trình đào tạo cần được kết hợp với thực hành, nghiên cứu, tiếp cận công nghệ và tích lũy kinh nghiệm thông qua các nhiệm vụ chuyên môn cụ thể.

Đào tạo nhân lực gắn với hợp tác quốc tế và sử dụng lâu dài

Theo Quyết định số 1012/QĐ-TTg ngày 26/5/2025 của Thủ tướng Chính phủ, phê duyệt Đề án đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực phục vụ phát triển điện hạt nhân đến năm 2035, nhu cầu nhân lực đến năm 2030 dự kiến của Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1 khoảng 1.920 người và Ninh Thuận 2 khoảng 1.980 người.

Đây là nhu cầu nhân lực phục vụ các nhà máy, chưa bao gồm toàn bộ lực lượng nghiên cứu, hỗ trợ kỹ thuật và thực hiện chức năng quản lý nhà nước trong lĩnh vực điện hạt nhân.

Theo Đề án, Bộ Khoa học và Công nghệ được giao chủ trì xây dựng kế hoạch đào tạo, bồi dưỡng, phát triển nguồn nhân lực quản lý nhà nước trong lĩnh vực điện hạt nhân; đồng thời xây dựng kế hoạch phát triển nhân lực nghiên cứu, triển khai và hỗ trợ kỹ thuật theo nhiệm vụ được phân công.

Việc chuẩn bị nhân lực vì vậy cần được thực hiện trên cả hai phương diện: Đáp ứng nhu cầu xây dựng, vận hành các nhà máy và củng cố năng lực của hệ thống nghiên cứu, quản lý, giám sát an toàn.

Trong thời gian qua, Cục An toàn bức xạ và hạt nhân đã tăng cường hợp tác với Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA) cùng các đối tác tại Liên bang Nga, Hàn Quốc và Hoa Kỳ nhằm hoàn thiện hệ thống pháp quy, đào tạo nhân lực và nâng cao năng lực kỹ thuật.

Đáng chú ý, Thứ trưởng Lê Xuân Định đề nghị Cục tạo điều kiện để cán bộ tham gia môi trường làm việc quốc tế, tích lũy kinh nghiệm và phấn đấu hằng năm có cán bộ trúng tuyển vào các vị trí tại IAEA. Sau thời gian làm việc ở nước ngoài, cần có cơ chế phù hợp để đội ngũ này trở về, tiếp tục phát huy năng lực trong nước.

Định hướng trên đặt ra yêu cầu kết hợp giữa đào tạo và sử dụng nhân lực. Đối với lĩnh vực có tính chuyên sâu cao như năng lượng nguyên tử, kinh nghiệm tích lũy qua nghiên cứu, thực hành và tham gia các tổ chức quốc tế chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi cán bộ có điều kiện vận dụng vào những nhiệm vụ chuyên môn phù hợp.

Cùng với chính sách thu hút chuyên gia, việc tạo môi trường làm việc ổn định, có cơ hội nghiên cứu, phát triển nghề nghiệp và tham gia các nhiệm vụ kỹ thuật quan trọng sẽ góp phần hình thành đội ngũ nhân lực chất lượng cao cho ngành.

Trong thời gian tới, Cục An toàn bức xạ và hạt nhân xác định tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật về năng lượng nguyên tử; nâng cao năng lực thẩm định, thanh tra, kiểm tra, giám sát và hỗ trợ kỹ thuật; chuẩn bị nguồn nhân lực phục vụ các dự án điện hạt nhân, đồng thời xây dựng nền tảng số về an toàn bức xạ, hạt nhân và năng lượng nguyên tử.

Sự phát triển của chương trình điện hạt nhân không chỉ phụ thuộc vào công nghệ, nguồn vốn hay tiến độ xây dựng nhà máy. Năng lực của hệ thống quản lý, đặc biệt là đội ngũ thực hiện chức năng thẩm định và giám sát an toàn, là điều kiện không thể thiếu. Chuẩn bị được lực lượng chuyên gia đủ trình độ, có kinh nghiệm thực tiễn và khả năng đánh giá độc lập sẽ tạo nền tảng để Việt Nam phát triển điện hạt nhân an toàn, hiệu quả và bền vững.