Cơ hội công nghệ bán dẫn và cuộc đua nhân lực chất lượng cao

Cơ hội lớn từ làn sóng bán dẫn

Bán dẫn là nền tảng của nhiều công nghệ chiến lược như AI, điện toán hiệu năng cao, 5G, Internet vạn vật, robot và tự động hóa. Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu được tái cấu trúc, Việt Nam có thêm cơ hội tham gia sâu hơn vào ngành công nghiệp bán dẫn nhờ lợi thế về vị trí, nhân lực và nền tảng công nghệ.

Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, năm 2025, ngành công nghiệp bán dẫn Việt Nam đạt doanh thu trên 21 tỷ USD, thu hút hơn 14 tỷ USD vốn đầu tư nước ngoài với hơn 240 dự án. Cả nước có khoảng 60 doanh nghiệp thiết kế vi mạch và hơn 7.000 kỹ sư thiết kế bán dẫn. Có 166 cơ sở giáo dục đại học triển khai đào tạo về bán dẫn và các lĩnh vực liên quan.

Những kết quả này cho thấy Việt Nam đã hình thành những mắt xích ban đầu trong chuỗi giá trị, nhất là thiết kế, đóng gói, kiểm thử, nghiên cứu và phát triển. Theo Quyết định 1018/QĐ-TTg, đến năm 2030, Việt Nam đặt mục tiêu có ít nhất 100 doanh nghiệp thiết kế, một nhà máy chế tạo chip quy mô nhỏ và 10 nhà máy đóng gói, kiểm thử. Nhân lực ngành được đặt mục tiêu đạt trên 50.000 kỹ sư, cử nhân.

Cơ hội vì thế không chỉ dành cho các tập đoàn quốc tế. Doanh nghiệp Việt Nam có thể mở rộng sang thiết kế vi mạch, đóng gói, kiểm thử và phát triển sản phẩm. Trường đại học, viện nghiên cứu có thêm dư địa cho R&D và thương mại hóa kết quả khoa học. Startup công nghệ cũng có thể phát triển các sản phẩm gắn với AI, IoT và tự động hóa.

Sự hiện diện của các tập đoàn quốc tế còn mở ra cơ hội học hỏi và nâng cấp năng lực công nghệ. Intel sau 20 năm hoạt động tại Việt Nam đã tạo khoảng 6.500 việc làm công nghệ cao. Amkor đang vận hành cơ sở đóng gói, kiểm thử tại Bắc Ninh, đồng thời tổ chức các hoạt động tham quan, trải nghiệm thực tế cho sinh viên STEM. Ngày 28/1/2026, FPT công bố thành lập Nhà máy Kiểm thử và Đóng gói tiên tiến chip bán dẫn, có thể mở thêm cơ hội đào tạo và việc làm.

Đặc biệt, ngày 26/6/2026, Bộ Khoa học và Công nghệ ra mắt Trung tâm quốc gia hỗ trợ sản xuất thử chip bán dẫn. Trung tâm cung cấp hạ tầng dùng chung, hỗ trợ quá trình từ thiết kế, sản xuất thử, đóng gói, kiểm thử đến thương mại hóa sản phẩm.

Theo ông Nguyễn Khắc Lịch, Cục trưởng Cục Công nghiệp Công nghệ thông tin, trung tâm sẽ tạo cầu nối để các ý tưởng từ bản vẽ thiết kế, mô phỏng hoặc phòng thí nghiệm tiến tới sản phẩm chip thực tế. Đây cũng là cách rút ngắn khoảng cách từ nghiên cứu đến thị trường.

Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cho rằng nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ đã có công nghệ nhưng còn khó khăn về đầu tư và hạ tầng nghiên cứu, sản xuất. Vì vậy, cần phát triển hạ tầng dùng chung để tạo điều kiện cho doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào ngành bán dẫn.

Những bước đi này cho thấy khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đang trở thành nền tảng để Việt Nam nâng vị thế trong chuỗi giá trị. Tuy nhiên, cơ hội chỉ có thể chuyển thành lợi thế cạnh tranh khi đi cùng nguồn nhân lực phù hợp. Nếu thiếu nhân lực chất lượng cao, Việt Nam có thể thu hút nhà máy nhưng khó nâng tỷ lệ giá trị gia tăng và năng lực công nghệ trong nước.

Cơ hội chỉ thành hiện thực khi có nhân lực chất lượng cao

Quyết định 1017/QĐ-TTg đặt mục tiêu đến năm 2030 đào tạo ít nhất 50.000 nhân lực bán dẫn trình độ từ đại học trở lên, phục vụ các công đoạn từ thiết kế, đóng gói, kiểm thử đến từng bước tiếp cận công nghệ sản xuất.

Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, đến tháng 8/2025, Việt Nam có khoảng 7.000 kỹ sư làm việc tại các doanh nghiệp thiết kế vi mạch; khoảng 6.000 kỹ sư và 10.000 kỹ thuật viên trong lĩnh vực đóng gói, kiểm thử, sản xuất vật liệu và thiết bị bán dẫn. Cả nước có 166 cơ sở giáo dục đại học có các chuyên ngành đào tạo bán dẫn, với hơn 6.300 sinh viên học đúng ngành bán dẫn và hơn 12.000 sinh viên học các ngành gần.

Tuy nhiên, bán dẫn đòi hỏi nguồn nhân lực đa ngành và chuyên sâu, từ thiết kế vi mạch, vật liệu, tự động hóa đến điện tử, phần mềm, dữ liệu và R&D. Công nghệ thay đổi nhanh cũng đặt ra yêu cầu chương trình đào tạo phải thường xuyên cập nhật, tăng thực hành, nghiên cứu và khả năng tiếp cận môi trường sản xuất thực tế.

Đào tạo chuyên sâu cũng đòi hỏi nguồn lực lớn. Đại học Công nghệ - ĐHQGHN đang phát triển chương trình, đào tạo giảng viên, đầu tư phòng thí nghiệm và tăng hợp tác quốc tế. Theo thông tin từ nhà trường, để vận hành một phòng thí nghiệm chế tạo CMOS tiêu chuẩn, chi phí cho một nghiên cứu sinh làm việc mỗi ngày có thể lên tới khoảng 5.000–7.000 USD hoặc euro..

Bên cạnh chuyên môn, ngoại ngữ và khả năng làm việc trong môi trường quốc tế là yêu cầu quan trọng bởi chuỗi bán dẫn mang tính toàn cầu. Việt Nam cũng có thể tận dụng đội ngũ nhân lực điện tử, viễn thông, công nghệ thông tin, công nghệ số và STEM hiện có để chuyển tiếp sang lĩnh vực bán dẫn thay vì đào tạo hoàn toàn từ đầu.

Để thu hẹp khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu thực tế, doanh nghiệp cần tham gia sâu hơn vào xây dựng chương trình, đặt hàng nhân lực, tổ chức thực tập và đưa yêu cầu công nghệ vào giảng dạy; đồng thời tăng liên kết giữa nhà trường, viện nghiên cứu và doanh nghiệp.

Làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng bán dẫn đang mở ra cơ hội cho Việt Nam, nhưng lợi thế chi phí và lao động chỉ có ý nghĩa trong ngắn hạn. Về dài hạn, khả năng tham gia sâu vào chuỗi giá trị sẽ phụ thuộc vào chất lượng nguồn nhân lực, năng lực nghiên cứu và làm chủ công nghệ.