Cơ hội mở rộng thị phần và giải pháp đón đầu đòn bẩy thuế quan từ Hiệp định VEFTA

Khép lại chặng đường 14 năm kiên trì với 21 phiên đàm phán chính thức kể từ tháng 5 năm 2012, Hiệp định Thương mại Tự do giữa Việt Nam và Khối EFTA (VEFTA) đã chính thức được ký kết vào ngày 18/10/2026 tại Hà Nội. Thỏa thuận này tạo lập khuôn khổ pháp lý mới kết nối nền kinh tế Việt Nam với 4 quốc gia thuộc Hiệp hội Mậu dịch Tự do châu Âu gồm Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein.

Đánh giá về tiềm năng thị trường tại hội thảo về cơ hội và thách thức đối với doanh nghiệp Việt Nam từ VEFTA mới đây, bà Nguyễn Sơn Trà, Phụ trách Phòng WTO, Đàm phán và thực thi Hiệp định thuộc Vụ Phát triển thị trường ngoài nước và Thương mại đa biên của Bộ Công Thương nhận định lợi thế lớn nhất của mối quan hệ song phương nằm ở tính bổ trợ rõ rệt về cơ cấu kinh tế. Các quốc gia EFTA sở hữu thế mạnh vượt trội về dược phẩm, cơ khí chính xác, thiết bị công nghệ cao và dịch vụ tài chính, trong khi Việt Nam có năng lực cung ứng dồi dào về hàng dệt may, da giày, nông sản nhiệt đới, thủy sản chế biến và thiết bị điện tử. Nền tảng trao đổi này đã giúp kim ngạch thương mại song phương giai đoạn 2023 đến 2025 duy trì đà tăng trưởng ổn định, cán mốc hơn 1,92 tỷ USD vào năm 2025 và cho thấy dư địa mở rộng thị phần vẫn còn rất lớn.

Đòn bẩy quan trọng nhất để hiện thực hóa tiềm năng thương mại chính là các cam kết cắt giảm thuế quan sâu rộng. Ngay khi hiệp định đi vào thực thi, các nước EFTA cam kết xóa bỏ thuế quan ngay cho hơn 90% số dòng thuế, tương đương 99,5% tổng kim ngạch nhập khẩu từ Việt Nam. Cụ thể, Thụy Sĩ và Liechtenstein dỡ bỏ thuế ngay với khoảng 85% dòng thuế, Na Uy xóa bỏ hơn 90,7% và Iceland dỡ bỏ tới hơn 94% số dòng thuế. Đáng chú ý, toàn bộ các mặt hàng công nghiệp xuất khẩu chủ lực của Việt Nam như thủy sản, dệt may, giày dép, sắt thép, nhựa và điện tử đều hưởng thuế suất 0% ngay từ năm đầu tiên. Nhiều nông sản thế mạnh như cà phê, hạt điều, hạt tiêu, gạo và rau quả chế biến cũng nhận được các mức ưu đãi thuế quan vượt bậc. Phía Việt Nam cam kết tự do hóa 86,7% số dòng thuế theo lộ trình linh hoạt từ 3 đến 15 năm, bảo đảm sự thích ứng nhịp nhàng cho sản xuất nội địa trong khi vẫn duy trì thuế xuất khẩu đối với 69 dòng khoáng sản thô để bảo vệ tài nguyên.

Để biến các cam kết thuế quan thành lợi thế thực tiễn cho hoạt động xuất nhập khẩu, bà Nguyễn Phương Linh, Trưởng phòng Hội nhập kinh tế tài chính thuộc Cục Quản lý nợ và Kinh tế Đối ngoại của Bộ Tài chính khẳng định cơ quan quản lý đang khẩn trương xây dựng dự thảo Nghị định Biểu thuế xuất khẩu ưu đãi và Biểu thuế nhập khẩu ưu đãi đặc biệt để trình Chính phủ ban hành. Văn bản mới bảo đảm tính kế thừa với hệ thống 18 nghị định biểu thuế FTA hiện hành, tạo sự ổn định trong hạch toán và thông quan hải quan cho cộng đồng doanh nghiệp. Đồng thời, bộ Tài chính cũng chủ động chuẩn bị các phương án xử lý trường hợp có khoảng trống pháp lý, cho phép áp dụng cơ chế hoàn thuế hoặc hồi tố phần thuế nộp thừa để thương nhân không bị gián đoạn quyền hưởng ưu đãi khi hiệp định có hiệu lực.

Dù hành lang chính sách thuế mở ra nhiều thuận lợi, cánh cửa thị trường EFTA không thể tự động mở nếu doanh nghiệp thiếu năng lực đáp ứng các quy định xuất xứ. Viện dẫn số liệu khảo sát thực tế của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam trong quá trình thực thi các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới, đại diện bộ Tài chính nhấn mạnh có tới 33% doanh nghiệp không thể tiếp cận ưu đãi thuế do vướng mắc về quy tắc xuất xứ và hơn 43% đơn vị lúng túng vì thiếu thông tin cam kết. Để hàng hóa Việt Nam được áp dụng mức thuế suất 0% khi vào EFTA, doanh nghiệp buộc phải vượt qua các tiêu chuẩn kỹ thuật khắt khe về xuất xứ thuần túy, chuyển đổi mã số hàng hóa hoặc tỷ lệ giá trị nội khối, đi kèm với hệ thống chứng từ chứng nhận xuất xứ hoàn toàn minh bạch.

Bên cạnh bài toán xuất xứ, các rào cản phi thuế quan và cấu trúc pháp lý đặc thù của khối cũng đặt ra nhiều thách thức cho hàng hóa xuất khẩu. Chuyên gia của bộ Công Thương lưu ý EFTA không phải một khối liên minh thuế quan thống nhất. Ngoại trừ Thụy Sĩ và Liechtenstein áp dụng chung biểu thuế nhập khẩu, Na Uy và Iceland đều duy trì các quy chế thương mại độc lập. Hơn nữa, các cam kết trong hiệp định về hàng rào kỹ thuật (TBT) và an toàn vệ sinh dịch tễ (SPS) chỉ thiết lập những nguyên tắc định khung dựa trên các tiêu chuẩn quốc tế của WTO chứ không thay thế cho các quy định an toàn thực phẩm hay kiểm dịch chuyên biệt của từng nước. Do đó, hiệp định không tự động miễn trừ kiểm dịch, đòi hỏi doanh nghiệp phải chủ động tra cứu và tuân thủ các quy chuẩn kỹ thuật cụ thể tại từng thị trường đích.

Song song với rào cản kỹ thuật, yêu cầu chuyển đổi xanh theo chương thương mại và phát triển bền vững cũng là một phép thử lớn. Các cam kết về việc thực thi tiêu chuẩn lao động của ILO, bảo vệ môi trường, phát triển kinh tế tuần hoàn và ngăn chặn khai thác thủy sản bất hợp pháp tuy vận hành trên cơ chế tham vấn hợp tác nhưng lại là thước đo sống còn đối với quyết định mua hàng của người tiêu dùng Bắc Âu và Trung Âu. Ngoài lĩnh vực hàng hóa, việc hai bên mở cửa thị trường dịch vụ và đầu tư theo nguyên tắc chọn cho, tương đương chuẩn mực của hiệp định EVIPA, cũng đặt các doanh nghiệp nội địa trước sức ép cạnh tranh ngày càng lớn từ các tập đoàn dịch vụ đa quốc gia.

Trước bối cảnh đan xen giữa cơ hội ưu đãi thuế quan và các tiêu chuẩn kiểm soát nghiêm ngặt, chuyên gia các bộ ngành khuyến nghị cộng đồng kinh doanh cần nhanh chóng chuyển đổi tư duy quản trị. Doanh nghiệp cần chủ động rà soát chuỗi cung ứng nguyên phụ liệu, chuẩn hóa dữ liệu kế toán để chứng minh xuất xứ và mạnh dạn đầu tư công nghệ sạch nhằm đáp ứng các đòi hỏi phát triển bền vững. Bên cạnh nỗ lực tự thân, việc tăng cường liên kết thông qua các hiệp hội ngành hàng sẽ là cầu nối quan trọng giúp doanh nghiệp kịp thời phản ánh khó khăn, phối hợp cùng cơ quan chức năng tháo gỡ vướng mắc kỹ thuật, từ đó tận dụng trọn vẹn đòn bẩy từ Hiệp định VEFTA.