Để tiếng xưa không lạc nhịp giữa thời đại mới

Khi di sản “lên xu hướng” và những phản hồi trái chiều

Trên các nền tảng mạng xã hội, đặc biệt là TikTok hay YouTube Shorts, không khó để bắt gặp những đoạn video ngắn trong đó tiếng đàn bầu, đàn tranh, sáo trúc… vang lên trên nền các bản nhạc Pop, EDM đang thịnh hành. Hình ảnh các bạn trẻ tự tin cầm nhạc cụ dân tộc, “cover” những ca khúc quen thuộc theo cách riêng, cho thấy một nỗ lực rõ ràng: đưa âm nhạc truyền thống ra khỏi không gian bảo tồn, bước vào đời sống hiện đại.

Ở góc nhìn tích cực, đây là tín hiệu cho thấy di sản không bị lãng quên. Âm nhạc dân gian, thay vì chỉ tồn tại trong sách vở, các chương trình nghiên cứu hay những sân khấu chuyên biệt, đang được đặt vào những bối cảnh mới, tiếp cận những nhóm công chúng mới. Tuy nhiên, khi di sản “lên xu hướng” cũng phải đối diện với áp lực của tốc độ lan truyền, của thị hiếu tức thời và của thói quen nghe – xem nhanh, ít có điều kiện đào sâu.

Chính trong không gian ấy, những phản hồi đa chiều bắt đầu xuất hiện. Câu chuyện một TikToker sử dụng đàn bầu để chơi nhạc trẻ gần đây phần nào phản ánh rõ điều này. Bên cạnh những lời khen cho tinh thần dám thử nghiệm, cũng có không ít ý kiến cho rằng phần trình diễn mang lại cảm giác “não ruột”, “chưa thật sự ăn nhập với bài hát”. Những bình luận ấy không đại diện cho toàn bộ công chúng, nhưng lại gợi lên một băn khoăn đáng suy nghĩ.

Với nhiều người trẻ, đặc biệt là những người chưa từng có nhiều cơ hội tiếp xúc với nhạc cụ dân tộc, mạng xã hội có thể chính là nơi họ “nghe lần đầu”. Khi trải nghiệm ban đầu ấy đến từ một sự kết hợp chưa thật sự tương thích về cảm xúc và tinh thần, ấn tượng hình thành rất dễ trở thành khuôn mẫu. Từ đó, nhạc cụ truyền thống có nguy cơ bị gắn với những cảm nhận phiến diện như buồn bã, cũ kỹ, hay khó hòa nhập với đời sống hiện đại.

Vấn đề vì thế không nằm ở bản thân nhạc cụ, mà ở cách nó được đặt vào một bối cảnh âm nhạc cụ thể. Sáng tạo, nếu thiếu sự thấu hiểu, đôi khi không giúp di sản lan tỏa đúng tinh thần, mà còn vô tình làm lệch cách công chúng tiếp nhận giá trị truyền thống.

Sáng tạo không chỉ là “mượn” âm thanh cho lạ tai

Nhiều người làm nghề cho rằng, mỗi nhạc cụ dân tộc đều mang một “tính cách” riêng, được hình thành từ lịch sử, không gian văn hóa và cách con người sử dụng nó qua nhiều thế hệ. Vì vậy, việc đưa nhạc cụ truyền thống vào âm nhạc đương đại không thể chỉ dừng ở thao tác thay thế một âm thanh này bằng một âm thanh khác.

Sai lầm thường gặp trong một số thử nghiệm là quá chú trọng yếu tố “lạ tai”, trong khi bỏ qua sự tương thích về cảm xúc. Đàn bầu chẳng hạn, có thế mạnh ở khả năng diễn tả những đường nét mềm mại, những nốt nhấn, nhá, luyến láy như hơi thở con người. Khi bị “ép” chạy theo các giai điệu nhanh, dồn dập, thiếu khoảng lặng, tiếng đàn rất dễ trở nên khô cứng, thậm chí lạc lõng trong tổng thể bản phối.

Sáng tạo, trong trường hợp này, không phải là “vắt kiệt” nhạc cụ dân tộc để phục vụ âm nhạc hiện đại, mà là tìm ra điểm giao thoa giữa hai thế giới. Đó là khi người nghệ sĩ hiểu lúc nào nên để nhạc cụ truyền thống lên tiếng, lúc nào cần tiết chế để giữ trọn giá trị biểu đạt. Đôi khi, chỉ một vài nốt nhấn đúng chỗ cũng đủ gợi mở chiều sâu, thay vì một bản trình diễn dài nhưng thiếu kết nối cảm xúc.

Giữ “hồn” cho tiếng xưa bằng sự thấu hiểu

Để hành trình hồi sinh âm nhạc dân gian không dừng lại ở một trào lưu ngắn hạn, người trẻ làm nghề cần nhiều hơn kỹ thuật biểu diễn. Điều quan trọng hơn là sự thấu hiểu không gian văn hóa nơi nhạc cụ ấy sinh ra. Hiện đại hóa di sản không đồng nghĩa với việc gạt bỏ quá khứ, mà là một quá trình kế thừa có chọn lọc và có ý thức.

Khi người nghệ sĩ hiểu vì sao một làn điệu dân ca gắn với nhạc cụ này chứ không phải nhạc cụ khác, họ sẽ có cách tiếp cận tinh tế hơn trong sáng tạo. Những chi tiết tưởng chừng nhỏ, như việc giới thiệu rõ nguồn gốc, vùng miền của chất liệu âm nhạc trong mỗi bản phối, hay cách lựa chọn bối cảnh biểu diễn phù hợp, đều thể hiện thái độ trân trọng đối với di sản. Đây là yếu tố không thể thiếu nếu muốn âm nhạc truyền thống tiếp tục sống lâu dài trong đời sống đương đại.

Hành trình đưa âm nhạc dân gian bước vào thời đại mới vì thế là một chặng đường dài, đòi hỏi sự tò mò và dấn thân của tuổi trẻ, nhưng đồng thời cũng cần sự khiêm nhường trước những giá trị đã được bồi đắp qua thời gian. Chỉ khi sáng tạo đi cùng hiểu biết và tôn trọng, tiếng xưa mới có thể vọng lại giữa hôm nay một cách tự nhiên, không lạc nhịp, và đủ sức đồng hành cùng nhịp sống hiện đại.