Đề xuất mở rộng diện tham gia BHXH bắt buộc
Đề xuất mở rộng diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc tới người làm việc trên nền tảng số được kỳ vọng thu hẹp khoảng trống an sinh. Tuy nhiên, chính sách cũng đặt ra bài toán về đối tượng, mức đóng và trách nhiệm của doanh nghiệp vận hành nền tảng.
Khoảng trống an sinh của lao động nền tảng số
Ngày 23/9, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo hiểm xã hội (BHXH).
Một nội dung đáng chú ý là đề xuất sửa khoản 6 Điều 2 Luật BHXH năm 2024 theo hướng Ủy ban Thường vụ Quốc hội quyết định việc tham gia BHXH bắt buộc đối với người làm việc không có quan hệ lao động, người làm việc trên nền tảng số, trên cơ sở đề xuất của Chính phủ.
Như vậy, đây mới là cơ chế được đề xuất trong quá trình xây dựng luật, chưa đồng nghĩa tài xế công nghệ, người giao hàng hay tất cả người cung cấp dịch vụ qua nền tảng số đã thuộc diện BHXH bắt buộc.
Vấn đề này được đặt ra trong bối cảnh việc làm trên nền tảng số ngày càng phổ biến. Tại hội thảo quốc tế do BHXH Việt Nam phối hợp với Ngân hàng Thế giới tổ chức ngày 22/9, đại diện Ngân hàng Thế giới cho biết các doanh nghiệp nền tảng tại Việt Nam được ước tính tạo cơ hội việc làm cho khoảng 2 triệu người.
Khảo sát gần 5.000 lao động trên nhiều nền tảng cho thấy hơn 90% coi việc làm trên nền tảng là nguồn thu nhập chính, nhưng chỉ khoảng 1/5 tham gia BHXH.
Khoảng cách này cho thấy nhu cầu mở rộng “tấm lưới” an sinh tới một lực lượng lao động đang phát triển nhanh cùng kinh tế số.
Tuy nhiên, lao động nền tảng có những đặc thù khác với lao động truyền thống. Một người có thể đồng thời hoạt động trên nhiều ứng dụng, thời gian làm việc không cố định và thu nhập biến động theo số giờ làm việc, đơn hàng hoặc nhu cầu thị trường.
Bởi vậy, áp dụng nguyên trạng cơ chế BHXH của quan hệ lao động truyền thống có thể phát sinh nhiều vấn đề cần xử lý.
Trách nhiệm của doanh nghiệp đến đâu?
Đây là câu hỏi quan trọng đối với các doanh nghiệp vận hành nền tảng.
Theo BHXH Việt Nam, quá trình nghiên cứu chính sách đang đặt ra các vấn đề như xác định hình thức tham gia, mức đóng, phương thức đóng và trách nhiệm đóng góp của các bên.
Một trong những hướng được nghiên cứu là thiết kế phương thức đóng linh hoạt theo thu nhập và tần suất làm việc; bảo đảm quá trình tham gia BHXH không bị gián đoạn khi người lao động chuyển đổi công việc; đồng thời xem xét cơ chế chia sẻ trách nhiệm đóng góp giữa người lao động, doanh nghiệp nền tảng và Nhà nước.
Dữ liệu của chính các nền tảng cũng được đề xuất nghiên cứu sử dụng để nhận diện đối tượng, xác định thu nhập, tính mức đóng và hỗ trợ quá trình tham gia BHXH.
Theo BHXH Việt Nam, năm 2025 cả nước có trên 21,5 triệu người tham gia BHXH, tương ứng 45,1% lực lượng lao động trong độ tuổi; đến 8 tháng năm 2026 đạt trên 22,4 triệu người, tương ứng 46,7%.
Mở rộng BHXH tới những hình thức việc làm mới có thể giúp tăng độ bao phủ an sinh. Tuy nhiên, chính sách cần đồng thời giải quyết được ba vấn đề: xác định đúng đối tượng, thiết kế mức đóng phù hợp với đặc thù thu nhập và phân định rõ trách nhiệm giữa người lao động, doanh nghiệp nền tảng và Nhà nước.
Đây cũng là điều kiện để mục tiêu mở rộng an sinh không trở thành một lớp chi phí, thủ tục mới gây khó cho người lao động và doanh nghiệp trong nền kinh tế số.