FTA Việt Nam - EFTA mở thêm dư địa cho thủy sản giá trị cao

Mới đây, Việt Nam và Hiệp hội Thương mại Tự do châu Âu (EFTA), gồm Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein đã ra Tuyên bố chung về việc kết thúc đàm phán Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam-EFTA.

Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) đánh giá, đây là tín hiệu tích cực trong bối cảnh thương mại toàn cầu nhiều biến động, chủ nghĩa bảo hộ gia tăng và các thị trường lớn ngày càng siết chặt tiêu chuẩn đối với thủy sản.

Theo VASEP, FTA Việt Nam – EFTA không nên được nhìn nhận như một "cú hích" giúp tăng mạnh sản lượng xuất khẩu ngay lập tức, mà là cơ hội để ngành thủy sản tiếp cận thêm nhóm thị trường có sức mua cao, tiêu chuẩn cao, phù hợp với định hướng nâng cao giá trị gia tăng cho sản phẩm xuất khẩu.

Hiện xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang khối EFTA vẫn còn khá khiêm tốn, chủ yếu tập trung tại hai quốc gia là Thụy Sĩ và Na Uy. Tuy nhiên, tốc độ tăng trưởng lại cho thấy những tín hiệu đầy khả quan.

Năm 2025, xuất khẩu thủy sản sang Thụy Sĩ đạt 34,123 triệu USD (tăng 15% so với 2024), trong khi đó, thị trường Na Uy ghi nhận sự bứt phá ngoạn mục với 18,479 triệu USD (tăng 95%). Tổng kim ngạch hai thị trường này đạt khoảng 52,6 triệu USD. Mặc dù chỉ chiếm một tỷ trọng nhỏ trong tổng bức tranh xuất khẩu thủy sản, nhưng con số này minh chứng rõ nét cho tiềm năng tăng trưởng tại phân khúc thị trường đòi hỏi chất lượng và sức mua cao.

Bước sang 5 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu sang Thụy Sĩ có sự chững lại nhẹ (đạt 13,437 triệu USD, giảm 15% so với cùng kỳ). Tuy nhiên, Na Uy tiếp tục duy trì đà tăng trưởng ấn tượng với 7,027 triệu USD, tăng 36,7%. Dù quy mô thị trường chưa lớn, EFTA vẫn đang phát đi những tín hiệu tích cực, đặc biệt là tiềm năng mở rộng tại thị trường Na Uy.

Lợi ích đầu tiên mà FTA Việt Nam – EFTA mang lại là góp phần đa dạng hóa thị trường xuất khẩu. Mặc dù không phải là khối thị trường đông dân, EFTA có mức thu nhập cao, sức mua ổn định và nhu cầu lớn đối với thực phẩm chất lượng cao.

Đây là cơ hội để ngành thủy sản giảm dần sự phụ thuộc vào các thị trường truyền thống, nhất là trong bối cảnh xuất khẩu sang Mỹ vẫn tiềm ẩn nhiều rủi ro liên quan đến thuế quan, phòng vệ thương mại và MMPA, trong khi thị trường EU tiếp tục gia tăng các yêu cầu về chống khai thác IUU, truy xuất nguồn gốc, dư lượng hóa chất và tiêu chuẩn phát triển bền vững.

Tuy nhiên, VASEP cho rằng EFTA không phải là thị trường có thể mở rộng bằng chiến lược cạnh tranh về giá. Cơ hội lớn hơn nằm ở các dòng sản phẩm có giá trị gia tăng và chất lượng cao như tôm chế biến, tôm đông lạnh cao cấp, cá tra phi lê, cá tra chế biến, cá ngừ, mực - bạch tuộc, cua ghẹ, nhuyễn thể và các sản phẩm chế biến tiện dụng phục vụ hệ thống bán lẻ.

Bên cạnh đó, khi hiệp định được ký kết, phê chuẩn và có hiệu lực, các cam kết cắt giảm hoặc xóa bỏ thuế quan sẽ tạo điều kiện thuận lợi hơn cho hàng hóa có xuất xứ Việt Nam tiếp cận thị trường EFTA. Tuy nhiên, ưu đãi thuế chỉ thực sự phát huy hiệu quả nếu doanh nghiệp đáp ứng đầy đủ các quy định về xuất xứ, hồ sơ chứng nhận, an toàn thực phẩm và tiêu chuẩn kỹ thuật của từng quốc gia.

Điểm đáng chú ý khác là cơ hội hợp tác hai chiều. Na Uy và Iceland là những quốc gia có thế mạnh về nuôi biển, khai thác, quản lý nguồn lợi, công nghệ lạnh, chế biến sâu và logistics thủy sản. Vì vậy, FTA không chỉ mở ra cơ hội xuất khẩu mà còn tạo điều kiện thúc đẩy hợp tác về công nghệ, đầu tư, quản trị chuỗi cung ứng và phát triển sản phẩm mới.

Đối với các doanh nghiệp chế biến trong nước, nguồn nguyên liệu thủy sản chất lượng cao từ EFTA cũng có thể được khai thác để phát triển các dòng sản phẩm phục vụ thị trường nội địa, hệ thống bán lẻ hiện đại, ngành dịch vụ ăn uống hoặc tái xuất.

Cơ hội lớn luôn song hành cùng những thách thức không nhỏ. Để thâm nhập sâu vào EFTA, theo VASEP doanh nghiệp thủy sản Việt Nam cần vượt qua rào cản tiêu chuẩn kỹ thuật. Hiện Na Uy, Iceland và Liechtenstein (thuộc Khu vực Kinh tế châu Âu - EEA) và Thụy Sĩ đều áp dụng các tiêu chuẩn an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc, môi trường và trách nhiệm xã hội cực kỳ khắt khe, tương đương hoặc thậm chí cao hơn EU. Doanh nghiệp cần đồng bộ hóa tiêu chuẩn từ vùng nuôi, nhà máy chế biến đến nhãn mác sản phẩm.

Bên cạnh đó, việc nhiều sản phẩm thủy sản Việt Nam sử dụng nguyên liệu nhập khẩu hoặc qua nhiều công đoạn gia công đòi hỏi doanh nghiệp phải nắm vững quy tắc xuất xứ theo từng mã HS, cơ chế cộng gộp để tận dụng tối đa ưu đãi thuế quan.

Chiều ngược lại, các sản phẩm thủy sản cao cấp từ EFTA (như cá hồi, cá tuyết Na Uy) sẽ dễ dàng tiếp cận thị trường Việt Nam hơn. Điều này tạo áp lực cạnh tranh tại phân khúc nhà hàng - khách sạn cao cấp, đòi hỏi doanh nghiệp nội địa phải không ngừng nâng cao chất lượng, phát triển thương hiệu và chuẩn hóa hệ thống phân phối.

Dù vậy, theo VASEP, FTA Việt Nam – EFTA là một bước tiến quan trọng trong hội nhập kinh tế quốc tế của ngành thủy sản. Tuy nhiên, lợi thế cạnh tranh không tự động đến mà chỉ dành cho những doanh nghiệp có sự chuẩn bị kỹ lưỡng về chất lượng, chứng nhận, truy xuất nguồn gốc và năng lực đáp ứng các hệ thống phân phối chuyên nghiệp.

Trong ngắn hạn, ngành thủy sản cần theo dõi sát sao tiến trình phê chuẩn hiệp định để có sự điều chỉnh kịp thời. Về dài hạn, EFTA không chỉ là một thị trường ngách giá trị cao, mà còn là bệ phóng giúp thủy sản Việt Nam nâng tầm vị thế, khẳng định năng lực cung ứng các sản phẩm chất lượng, bền vững trên bản đồ thương mại toàn cầu.