Hòa giải thương mại còn nhiều dư địa phát triển ở Việt Nam

Hòa giải thương mại: Giá trị của sự đồng thuận

Trong khuôn khổ Tuần lễ Trọng tài và Hòa giải Việt Nam 2026 (Vietnam ADR Week 2026) do Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) phối hợp với Hội Luật gia Việt Nam và Trung tâm Hòa giải Việt Nam (VMC) tổ chức, sáng 28/5 đã diễn ra Hội thảo “Hòa giải thương mại: Góc nhìn từ các chuyên gia quốc tế và Việt Nam”.

Phát biểu tại Hội thảo, ông Lê Văn Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Bổ trợ tư pháp (Bộ Tư pháp), cho biết trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, các tranh chấp trong lĩnh vực thương mại, đầu tư ngày càng phức tạp, kéo theo yêu cầu cao hơn đối với các phương thức giải quyết tranh chấp.

Theo ông Tuấn, thực tiễn cho thấy các phương thức giải quyết tranh chấp ngoài tòa án như trọng tài và hòa giải đang ngày càng được doanh nghiệp quan tâm nhờ nhiều ưu điểm như tiết kiệm chi phí, rút ngắn thời gian xử lý, bảo mật thông tin và duy trì quan hệ hợp tác kinh doanh lâu dài.

Theo bà Nguyễn Thị Mai – Giám đốc Trung tâm Hòa giải Việt Nam (VMC) thuộc VIAC, trong bối cảnh chi phí tranh chấp ngày càng gia tăng và doanh nghiệp chú trọng hơn tới quản trị rủi ro tổng thể, hòa giải thương mại không còn chỉ là một cơ chế “bổ sung” mà đang dần trở thành một cấu phần quan trọng trong chiến lược quản trị tranh chấp hiện đại.

Hòa giải mang lại giá trị không chỉ ở việc giải quyết tranh chấp mà còn ở khả năng giúp các bên kiểm soát xung đột, duy trì quan hệ hợp tác và tạo không gian cho đối thoại trong những thời điểm khó khăn nhất. Trong nhiều trường hợp, một giải pháp được các bên tự nguyện đồng thuận có thể mang lại hiệu quả bền vững hơn cả một phán quyết.

Ở Việt Nam, phương thức hòa giải thương mại đã được đề cập trong Nghị quyết 49-NQ/TW năm 2005 của Bộ Chính trị về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020; trong đó, Nhà nước khuyến khích giải quyết các tranh chấp thông qua thương lượng, hòa giải, trọng tài và tòa án hỗ trợ các quyết định này bằng các quy định của Nhà nước.

Gần đây nhất, tại Nghị quyết 27-NQ/TW năm 2022 của Bộ Chính trị về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới có nêu giải pháp khuyến khích phát triển các thiết chế giải quyết tranh chấp ngoài tòa án như trọng tài thương mại, hòa giải thương mại.

“Đây là một trong những nhiệm vụ, giải pháp thực hiện việc đổi mới tư duy, định hướng xây dựng pháp luật đáp ứng nhu cầu phát triển của đất nước và khuyến khích sáng tạo, giải phóng toàn bộ sức sản xuất, huy động mọi nguồn lực để phát triển”, ông Tuấn nhấn mạnh.

Sau gần 10 năm triển khai Nghị định 22/2017/NĐ-CP về hòa giải thương mại, số lượng tranh chấp được giải quyết bằng phương thức này đang có xu hướng gia tăng, dù tỷ lệ vẫn còn khiêm tốn.

Theo số liệu của Bộ Tư pháp, sau gần một thập kỷ phát triển, đến nay cả nước có 16 trung tâm hòa giải độc lập đang hoạt động, 8 trung tâm trọng tài có bổ sung chức năng hòa giải thương mại, với hơn 500 hòa giải viên thương mại đăng ký mới tại các Sở Tư pháp, riêng VMC (thuộc VIAC) hiện có 72 hòa giải viên.

Hoàn thiện khung pháp lý theo hướng tiệm cận chuẩn mực quốc tế

Khẳng định hòa giải thương mại tại Việt Nam đã có những bước phát triển đáng ghi nhận trong gần một thập kỷ qua, theo ông Nguyễn Trung Nam - Phó Giám đốc VMC, phương thức này vẫn còn nhiều dư địa để phát triển khi nhận thức của doanh nghiệp còn hạn chế, số lượng hòa giải viên giàu kinh nghiệm chưa nhiều và nhu cầu hoàn thiện khung pháp lý, tăng cường hội nhập quốc tế vẫn đang được đặt ra mạnh mẽ.

Theo số liệu của Bộ Tư pháp, trong giai đoạn 2018 - 2020 cả nước có 14 vụ tranh chấp được giải quyết bằng hòa giải thương mại, trong đó có 5 vụ được hòa giải thành và các bên tự nguyện thi hành. Đến năm 2021, tăng thêm 14 vụ, đến năm 2022 tăng thêm 12 vụ và nâng tổng số vụ giải quyết bằng hòa giải giai đoạn 2018 - 2022 là 36 vụ.

Đặc biệt đến năm 2024 số vụ tranh chấp chọn phương thức hòa giải đã tăng lên 86 vụ. Riêng 2025 là 104 vụ, trong đó đã hòa giải thành 6 vụ đã được công nhận và các vụ việc khác đang tiếp tục giải quyết trong năm 2026.

Báo cáo của VMC cho biết, kể từ khi thành lập (năm 2018) đến nay, tổ chức này đã tiếp nhận 42 vụ việc, bao gồm cả các vụ việc phức tạp có liên quan tới cơ quan nhà nước.

Như vậy, số lượng vụ việc các bên tranh chấp lựa chọn hòa giải thương mại đang có xu hướng tăng trong thời gian qua mặc dù số lượng vụ việc còn rất khiêm tốn. Nếu so sánh với số lượng vụ việc được xét xử bằng Tòa án, hay trọng tài thương mại thì số vụ giải quyết bằng con đường hòa giải còn rất ít, chưa tương xứng với tiềm năng, Phó Cục trưởng Cục Bổ trợ Tư pháp, ông Lê Văn Tuấn phát biểu.

Lãnh đạo Cục Bổ trợ tư pháp cho rằng một trong những “điểm nghẽn” lớn của hòa giải thương mại hiện nay nằm ở thể chế khi phương thức này mới chỉ được điều chỉnh ở cấp nghị định. Theo ông, các quy định hiện hành chủ yếu dựa trên nguyên tắc tự nguyện nên nếu một bên không hợp tác, tranh chấp vẫn phải đưa ra tòa án hoặc trọng tài.

Nghị định 22/2017/NĐ-CP cũng chưa tạo được cơ chế bảo đảm hiệu lực pháp lý tương xứng với trọng tài hay tòa án. Bộ Tư pháp hiện đang tổng kết 10 năm thi hành nghị định này, hướng tới đề xuất xây dựng Luật Hòa giải thương mại giai đoạn 2027-2028, đồng thời nghiên cứu khả năng Việt Nam gia nhập Công ước Singapore về hòa giải thương mại.

Theo lãnh đạo Cục Bổ trợ tư pháp, việc gia nhập Công ước sẽ giúp hình thành khung pháp lý đồng bộ giữa pháp luật trong nước và quốc tế về hòa giải thương mại, qua đó nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam, thúc đẩy hệ thống pháp luật về trọng tài, hòa giải thương mại tiệm cận chuẩn mực quốc tế và góp phần xây dựng môi trường đầu tư minh bạch, lành mạnh hơn. Đồng thời, hoạt động hòa giải, trọng tài thương mại của Việt Nam cũng sẽ từng bước phù hợp hơn với thông lệ khu vực và quốc tế.