Khăn xếp Giáp Nhất: Giữ hồn Việt, nâng giá trị sản phẩm OCOP

Trong đời sống văn hóa của người Việt, chiếc khăn xếp không đơn thuần là một món phụ trang mà còn thể hiện sự trang trọng, chỉn chu trong trang phục truyền thống. Gắn với các dịp lễ hội, cưới hỏi, mừng thọ và những nghi lễ quan trọng, chiếc khăn xếp đã trở thành hình ảnh quen thuộc, mang đậm bản sắc dân tộc.

Tại thôn Giáp Nhất, xã Nam Trực, tỉnh Ninh Bình, nghề làm khăn xếp được nhiều thế hệ người dân gìn giữ. Trải qua nhiều giai đoạn thăng trầm, có thời điểm việc sản xuất bị thu hẹp, nghề làm khăn xếp Giáp Nhất vẫn được người dân duy trì và từng bước khôi phục khi nhu cầu thị trường trở lại. Đến nay, nơi đây được biết đến là một trong những làng nghề hiếm hoi ở miền Bắc còn chuyên sản xuất khăn xếp truyền thống.

Gìn giữ hồn cốt văn hóa Việt

Không ai biết chính xác nghề làm khăn xếp ở Giáp Nhất có từ bao giờ. Người dân chỉ biết nghề đã được cha ông truyền lại qua nhiều thế hệ. Từng có giai đoạn sản xuất thu hẹp do nhu cầu thị trường giảm sút, nhưng từ những năm 1990, nghề dần được khôi phục và phát triển.

Trước đây, khăn xếp chủ yếu có màu đen với kiểu dáng tương đối đơn giản. Theo thời gian, để đáp ứng nhu cầu thị trường, người thợ Giáp Nhất đã cải tiến chất liệu, màu sắc, mẫu mã, tạo ra nhiều dòng sản phẩm phục vụ lễ hội, cưới hỏi, mừng thọ, biểu diễn nghệ thuật và các nghi lễ truyền thống.

Theo nghệ nhân Vũ Thị Yến, chủ một cơ sở sản xuất tại địa phương, phần lớn công đoạn làm khăn xếp vẫn được thực hiện thủ công, chiếm khoảng 90% quy trình sản xuất tại xưởng. Trong đó, quấn khăn là khâu đòi hỏi sự khéo léo và kinh nghiệm của người thợ.

Từng vòng khăn phải được quấn chắc tay, các nếp xếp đều nhau, không bị xô lệch, bảo đảm hình dáng và độ bền của sản phẩm. Sau khi hoàn thiện các công đoạn tạo hình, khăn được đưa vào lò sấy khoảng 5 giờ để làm khô keo, giữ cố định các nếp xếp.

Giá khăn xếp trên thị trường khác nhau tùy chất liệu, kích thước và độ cầu kỳ. Các sản phẩm thông dụng của làng nghề có giá khoảng 40.000-70.000 đồng/chiếc, trong khi những dòng cao cấp, sản xuất theo đơn đặt hàng có thể có nhiều mức giá cao hơn.

Sản phẩm được tiêu thụ qua các đầu mối tại Hà Nội và phân phối đến nhiều tỉnh, thành phố trên cả nước. Đặc biệt, khăn xếp Giáp Nhất từng được lựa chọn phục vụ trang phục truyền thống tại Hội nghị cấp cao APEC năm 2006 tổ chức ở Việt Nam.

Nâng tầm sản phẩm OCOP từ nền tảng làng nghề

Không chỉ mang giá trị văn hóa, nghề làm khăn xếp còn góp phần tạo sinh kế cho người dân địa phương. Tuy nhiên, trước sự thay đổi của nhu cầu tiêu dùng và sức cạnh tranh từ các sản phẩm sản xuất công nghiệp, việc duy trì nghề truyền thống đòi hỏi những hướng đi phù hợp hơn với thị trường.

Một dấu mốc quan trọng là sản phẩm khăn xếp Giáp Nhất đã được công nhận OCOP 3 sao. Kết quả này tạo thêm cơ sở để các hộ sản xuất tiếp tục nâng cao chất lượng, hoàn thiện mẫu mã và phát triển thương hiệu làng nghề.

Trong định hướng phát triển sản phẩm OCOP giai đoạn 2026-2030, xã Nam Trực chú trọng rà soát, củng cố và nâng cao chất lượng các sản phẩm có tiềm năng, trong đó có những sản phẩm mang đặc trưng văn hóa, nghề truyền thống của địa phương.

Các nội dung được quan tâm gồm hỗ trợ cơ sở sản xuất hoàn thiện bao bì, nhãn mác, mã số, mã vạch, truy xuất nguồn gốc và xây dựng câu chuyện sản phẩm gắn với bản sắc địa phương. Đây là những yếu tố cần thiết để nâng cao khả năng nhận diện, tạo niềm tin với người tiêu dùng và mở rộng kênh phân phối.

Đối với khăn xếp Giáp Nhất, lợi thế không chỉ nằm ở chất lượng sản phẩm mà còn ở giá trị văn hóa được lưu giữ qua từng công đoạn. Mỗi chiếc khăn mang dấu ấn của nghề thủ công truyền thống, từ kỹ thuật tạo khuôn, lựa chọn chất liệu đến cách quấn và sắp xếp các nếp khăn.

Việc khai thác những giá trị này có thể mở thêm hướng phát triển các dòng sản phẩm quà tặng, quà lưu niệm văn hóa, phục vụ hoạt động du lịch, biểu diễn nghệ thuật và các sự kiện truyền thống.

Bên cạnh đó, nâng cao năng lực quản trị, tổ chức sản xuất và phát triển thương hiệu là yêu cầu quan trọng đối với các hộ kinh doanh, tổ hợp tác và hợp tác xã. Đây cũng là nền tảng để các chủ thể tiếp tục duy trì chất lượng, hoàn thiện điều kiện tham gia đánh giá, phân hạng hoặc nâng hạng sản phẩm OCOP theo quy định.

Mở rộng thị trường, phát triển kinh tế nông thôn bền vững

Cùng với việc nâng cao chất lượng, mở rộng thị trường tiêu thụ là một trong những hướng phát triển được địa phương chú trọng trong giai đoạn 2026-2030.

Theo đó, các cơ sở sản xuất được định hướng tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin, khai thác các sàn thương mại điện tử, mạng xã hội và kênh bán hàng trực tuyến để giới thiệu, quảng bá sản phẩm. Việc tiếp cận thị trường qua môi trường số được kỳ vọng giúp các sản phẩm làng nghề mở rộng nhóm khách hàng, giảm phụ thuộc vào những đầu mối tiêu thụ truyền thống.

Địa phương cũng định hướng phát triển các điểm giới thiệu, trưng bày sản phẩm OCOP, gắn hoạt động quảng bá với lễ hội, sự kiện văn hóa và những địa điểm có tiềm năng thu hút du khách.

Thông qua các hội chợ, triển lãm và hoạt động xúc tiến thương mại, các chủ thể sản xuất có thêm cơ hội kết nối với doanh nghiệp phân phối, hệ thống bán lẻ và các đối tác tiêu thụ trong, ngoài tỉnh.

Phát triển làng nghề còn gắn với mục tiêu tạo việc làm tại chỗ, cải thiện thu nhập cho người dân nông thôn. Đối với nhiều hộ gia đình ở Giáp Nhất, nghề làm khăn xếp có thể thực hiện ngay tại nhà, phù hợp với điều kiện lao động và sinh hoạt của người dân.

Việc khuyến khích liên kết sản xuất, phát triển các tổ hợp tác, hợp tác xã và hỗ trợ phụ nữ, thanh niên khởi nghiệp từ nghề truyền thống cũng là hướng đi cần thiết để nâng cao sức cạnh tranh của sản phẩm.

Từ những nếp khăn được gìn giữ qua nhiều thế hệ, người dân Giáp Nhất đang tiếp tục tìm cách đưa nghề truyền thống thích ứng với đời sống hiện đại. Khi giá trị văn hóa được gắn với chất lượng sản phẩm, thương hiệu và thị trường tiêu thụ, chiếc khăn xếp không chỉ hiện diện trong những dịp lễ nghi mà còn góp phần duy trì sinh kế, tạo động lực phát triển kinh tế nông thôn.

Giữ nghề làm khăn xếp, vì thế, cũng là giữ lại một nét văn hóa Việt trong nhịp sống hôm nay.