Kinh tế bạc – Hướng phát triển mới trong bối cảnh già hóa dân số nhanh ở Việt Nam

Trong bối cảnh Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số nhanh chưa từng có, “nền kinh tế bạc” – hay còn gọi là “kinh tế tóc bạc” – đang dần trở thành một lĩnh vực được Chính phủ, các tổ chức và doanh nghiệp quan tâm như một hướng phát triển tiềm năng cho tương lai.

Theo Điều tra Dân số và Nhà ở giữa kỳ năm 2024, số người từ 60 tuổi trở lên ở Việt Nam đã đạt 14,2 triệu người, tăng 2,8 triệu người so với năm 2019 và 4,7 triệu người so với năm 2014. Dự báo đến năm 2030, con số này có thể xấp xỉ 18 triệu người, tức tăng gần 4 triệu chỉ sau 6 năm. Điều này phản ánh Việt Nam đang ở trong giai đoạn già hóa dân số rất nhanh, do tuổi thọ tăng cao trong khi mức sinh giảm.

Tuổi thọ trung bình của người Việt Nam liên tục tăng – một tín hiệu tích cực – nhưng số năm sống khỏe mạnh lại thấp hơn so với nhiều quốc gia khác. Trung bình, phụ nữ Việt Nam có tới 11 năm và nam giới khoảng 8 năm sống trong tình trạng bệnh tật.

Người cao tuổi (NCT) đang phải đối mặt với gánh nặng bệnh mãn tính ngày càng lớn như tăng huyết áp, tiểu đường, thoái hóa khớp, tim mạch, cùng nhiều bệnh liên quan đến tuổi tác. Thực tế này đặt ra yêu cầu không chỉ cho ngành y tế mà còn mở ra một thị trường tiềm năng cho các doanh nghiệp cung cấp sản phẩm, dịch vụ và công nghệ chăm sóc NCT – từ y tế, bảo hiểm, dinh dưỡng đến du lịch nghỉ dưỡng và công nghệ hỗ trợ sống độc lập.

Trên thế giới, khái niệm “kinh tế bạc” (silver economy) không còn xa lạ. Tại Nhật Bản – quốc gia có tốc độ già hóa nhanh nhất châu Á – nhóm người trên 65 tuổi đóng góp khoảng 20% GDP quốc gia. Tại Mỹ, người trên 50 tuổi chiếm tới 46% GDP, chứng minh rằng người cao tuổi không chỉ là nhóm cần hỗ trợ mà còn là nguồn lực kinh tế to lớn nếu được khai thác đúng cách.

Tuy nhiên, ở Việt Nam, đây vẫn là một lĩnh vực mới và đang ở giai đoạn đầu hình thành. Dù Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách về an sinh và hệ thống trợ giúp xã hội cho NCT, song việc phát triển nền kinh tế bạc vẫn chưa đạt được như kỳ vọng.

Đại diện Hội Người cao tuổi Việt Nam đã nhấn mạnh: Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số rất nhanh, đòi hỏi sự chủ động thích ứng và chuẩn bị chính sách toàn diện.

Ông Trương Xuân Cừ – Phó Chủ tịch Hội Người cao tuổi Việt Nam cho biết, công tác người cao tuổi hiện dựa trên ba trụ cột: bảo vệ, chăm sóc và phát huy vai trò NCT. Tuy nhiên, thực tế còn nhiều hạn chế: cả nước hiện có khoảng 500 cơ sở chăm sóc NCT với chỉ 12.000 người đang được chăm sóc, một con số quá nhỏ so với quy mô hàng triệu người cao tuổi hiện nay.

Theo ông Cừ, việc phát triển kinh tế bạc không chỉ là vấn đề nhân đạo hay xã hội, mà còn là chiến lược kinh tế. “Chính phủ cần xây dựng Đề án phát triển nền kinh tế bạc, đồng thời có chính sách khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư vào lĩnh vực chăm sóc NCT, phát triển dịch vụ y tế – xã hội – du lịch – công nghệ phù hợp với người cao tuổi,” ông nhấn mạnh.

Đại diện Hội Người cao tuổi cũng cho biết, thời gian tới Hội sẽ tổ chức “Diễn đàn Kinh tế bạc” thường niên, nhằm thúc đẩy trao đổi, kết nối doanh nghiệp, tổ chức và nhà hoạch định chính sách để hình thành hệ sinh thái kinh tế bạc tại Việt Nam.

Tại cuộc họp, các đại biểu cũng thảo luận nhiều giải pháp cụ thể nhằm hiện thực hóa chỉ đạo của Tổng Bí thư về việc phát triển mô hình viện dưỡng lão và trung tâm chăm sóc người cao tuổi, đồng thời đặt mục tiêu mỗi tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương đều có bệnh viện lão khoa hoặc chuyên khoa lão khoa trong bệnh viện đa khoa.

Một số ý kiến đề xuất mở rộng hợp tác công – tư (PPP) trong đầu tư các trung tâm chăm sóc, kết hợp phát triển mô hình “đô thị thân thiện với người cao tuổi”, ứng dụng công nghệ số trong giám sát sức khỏe và dịch vụ chăm sóc tại nhà.

Theo các chuyên gia, Việt Nam đang đứng trước hai con đường song hành: một là đối mặt với gánh nặng già hóa, hai là chuyển hóa thách thức thành cơ hội phát triển kinh tế bạc. Điều này đòi hỏi sự thay đổi nhận thức trong toàn xã hội, đặc biệt là trong cộng đồng doanh nghiệp.

Nếu được đầu tư bài bản, nền kinh tế bạc có thể trở thành động lực tăng trưởng mới, vừa góp phần cải thiện chất lượng sống của người cao tuổi, vừa mở rộng thị trường dịch vụ, tạo việc làm và giảm áp lực cho ngân sách an sinh.

Với chính sách quan tâm của Đảng và Nhà nước, cùng sự vào cuộc của các bộ, ngành và địa phương, các đại biểu kỳ vọng Việt Nam sẽ sớm hình thành nền kinh tế bạc năng động, bền vững, góp phần giải quyết thách thức già hóa dân số và tạo dựng xã hội bao trùm, nhân văn và phát triển.