Luật Trí tuệ nhân tạo: Khung pháp lý mới cho đổi mới sáng tạo và an toàn công nghệ

Đây được xem là bước tiến quan trọng trong hoàn thiện khung pháp lý, nhằm vừa thúc đẩy đổi mới sáng tạo, vừa bảo đảm an toàn xã hội và quyền lợi hợp pháp của người dân trong bối cảnh công nghệ số phát triển mạnh mẽ.

Khung pháp lý toàn diện

Luật Trí tuệ nhân tạo, được Quốc hội biểu quyết với tỷ lệ 90,70% đại biểu tán thành, gồm 35 điều chia thành 8 chương, sẽ có hiệu lực từ ngày 1/3/2026. Luật quy định rõ phạm vi điều chỉnh các hoạt động liên quan đến hệ thống AI, bao gồm nghiên cứu, phát triển, cung cấp dịch vụ, triển khai và sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo. Nhà nước đặt mục tiêu xây dựng môi trường thuận lợi cho phát triển AI, đồng thời thiết lập các biện pháp quản lý rủi ro phù hợp với từng loại hệ thống.

Theo luật, các sản phẩm âm thanh, hình ảnh, video được tạo hoặc chỉnh sửa bằng AI nhằm mô phỏng con người hay tái hiện sự kiện thực tế phải gắn nhãn dễ nhận biết để người dùng phân biệt với nội dung thật. Quy định này nhằm tăng cường minh bạch, giảm thiểu nguy cơ lừa dối, thao túng nhận thức trên không gian số.

Luật phân hệ thống AI thành ba nhóm rủi ro – thấp, trung bình và cao – dựa trên mức độ tác động tới quyền con người, an toàn, an ninh và lợi ích công cộng. Việc phân loại này là cơ sở để áp dụng nghĩa vụ quản lý tương ứng, bảo đảm mức độ giám sát phù hợp với mức rủi ro của từng loại hệ thống.

Bên cạnh các biện pháp quản lý rủi ro, Luật Trí tuệ nhân tạo hướng tới phát triển hạ tầng dữ liệu, nhân lực chất lượng cao và khuyến khích ứng dụng AI rộng rãi trong quản lý, sản xuất, dịch vụ và các lĩnh vực kinh tế – xã hội.

Xử phạt và bồi thường thiệt hại nếu vi phạm

Luật xác định rõ trách nhiệm xử lý hành vi vi phạm pháp luật trong hoạt động AI theo quy định về xử phạt hành chính, trách nhiệm hình sự và nghĩa vụ bồi thường thiệt hại theo pháp luật dân sự. Trường hợp hệ thống AI được triển khai đúng quy định nhưng vẫn phát sinh thiệt hại, bên triển khai vẫn phải thực hiện trách nhiệm bồi thường cho người bị thiệt hại. Các trường hợp được miễn trách nhiệm cũng được quy định cụ thể trong luật.

Cụ thể, theo Điều 29 Luật AI, nội dung về xử lý vi phạm và trách nhiệm bồi thường thiệt hại được quy định rõ như sau:

Tổ chức, cá nhân có hành vi vi phạm quy định của Luật này và các quy định khác của pháp luật có liên quan đến AI thì tùy theo tính chất, mức độ, hậu quả của hành vi vi phạm sẽ bị xử phạt vi phạm hành chính hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự, nếu gây thiệt hại thì phải bồi thường theo quy định của pháp luật dân sự.

Trường hợp hệ thống AI có rủi ro cao được quản lý, vận hành và sử dụng đúng quy định nhưng vẫn phát sinh thiệt hại thì bên triển khai phải chịu trách nhiệm bồi thường cho người bị thiệt hại. Sau khi bồi thường, bên triển khai có quyền yêu cầu nhà cung cấp, nhà phát triển hoặc các bên liên quan hoàn trả khoản tiền bồi thường nếu có thỏa thuận giữa các bên.

Trách nhiệm bồi thường thiệt hại quy định tại khoản 2 Điều này được miễn trừ trong các trường hợp sau: Thiệt hại xảy ra hoàn toàn do lỗi cố ý của người bị thiệt hại; thiệt hại xảy ra trong trường hợp bất khả kháng hoặc tình thế cấp thiết, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác.

Trường hợp hệ thống AI bị bên thứ ba xâm nhập, chiếm quyền điều khiển hoặc can thiệp trái pháp luật thì bên thứ ba phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại. Trường hợp bên triển khai, nhà cung cấp có lỗi trong việc để hệ thống bị xâm nhập, chiếm quyền điều khiển hoặc can thiệp trái pháp luật thì phải liên đới bồi thường thiệt hại theo quy định của pháp luật dân sự.

Chính phủ quy định chi tiết về xử phạt vi phạm hành chính đối với các hành vi vi phạm do hệ thống AI gây ra.

Luật Trí tuệ nhân tạo được Quốc hội thông qua đặt ra một hành lang pháp lý tiên phong, phù hợp với xu hướng phát triển công nghệ toàn cầu. Với những quy định về minh bạch, phân loại rủi ro và trách nhiệm pháp lý, luật này không chỉ góp phần quản lý hiệu quả hoạt động AI mà còn tạo dựng cơ chế pháp lý thúc đẩy đổi mới sáng tạo và bảo vệ quyền lợi của người dân trong kỷ nguyên số.