Nghệ nhân Nguyễn Văn Tĩnh: Giữ tinh hoa 250 lối đan, đưa mây tre Phú Vinh vươn ra thế giới

Sinh ra trong gia đình có sáu đời gắn bó với nghề mây tre đan tại làng Phú Vinh, xã Phú Nghĩa, Hà Nội, ông Nguyễn Văn Tĩnh được tiếp xúc với những sợi mây, nan tre từ khi còn nhỏ. Cha ông là Nghệ nhân Nguyễn Văn Khiếu, một trong những Nghệ nhân mây tre đầu tiên được phong tặng danh hiệu năm 1961, đồng thời là người đầu tiên đan thành công chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh bằng chất liệu mây truyền thống.

Tiếp nối di sản của gia đình, ông Tĩnh từng bước phát triển nghề thủ công thành hoạt động sản xuất, kinh doanh thông qua Công ty TNHH Mây tre đan Việt Quang. Nhiều sản phẩm của doanh nghiệp đã được công nhận OCOP 4 sao, góp phần đưa kỹ thuật đan truyền thống Phú Vinh đến gần hơn với người tiêu dùng trong và ngoài nước.

Tháng 5/2026, cơ sở sản xuất của ông cũng là một trong những điểm đón đoàn Hội đồng Thủ công Thế giới đến tham quan, tìm hiểu nghề mây tre đan Phú Vinh.

Doanh Nhân & Công Lý đã có cuộc trao đổi với Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Văn Tĩnh về hành trình gìn giữ nghề truyền thống, đổi mới sản phẩm, xây dựng thương hiệu và những giải pháp giúp doanh nghiệp làng nghề thích ứng với yêu cầu của thị trường hiện đại.

Từ di sản sáu đời đến thương hiệu OCOP 4 sao

Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Văn Tĩnh: Theo tôi, giá trị lớn nhất của mây tre đan Phú Vinh nằm ở kỹ thuật và sự tinh tế trong từng lối đan. Đây là tài sản nghề nghiệp được nhiều thế hệ Nghệ nhân tích lũy, gìn giữ và phát triển.

Riêng gia đình chúng tôi hiện có trên 250 lối đan, tết khác nhau. Mỗi lối đan mang một đặc điểm riêng về đường nét, cấu trúc và hiệu quả thẩm mỹ. Có lối đan tạo bề mặt mềm mại, uyển chuyển, có lối đan tạo hình khối chắc chắn, cũng có những kỹ thuật đòi hỏi độ chính xác cao để thể hiện hoa văn và các chi tiết trang trí.

Điều quan trọng là người thợ phải hiểu được đặc tính từng loại nguyên liệu, biết lựa chọn kỹ thuật phù hợp và kết hợp các lối đan để tạo thành một sản phẩm hoàn chỉnh. Cùng là một loại mây, tre nhưng cách xử lý, độ dày mỏng của nan, kỹ thuật đan và tư duy tạo hình khác nhau sẽ cho ra những sản phẩm có giá trị khác nhau.

Đối với Việt Quang, chúng tôi luôn xác định chất lượng và sự sáng tạo là nền tảng phát triển thương hiệu. Một sản phẩm đẹp phải được chăm chút từ khâu lựa chọn nguyên liệu, xử lý, tạo dáng đến hoàn thiện. Đặc biệt, sản phẩm phải có công năng phù hợp với nhu cầu sử dụng, chứ không đơn thuần chỉ phục vụ mục đích trưng bày.

Việc các sản phẩm như bộ đèn đan vảy rồng, giỏ bộ ba, đèn tre 2 lớp, đèn treo mây, là những sản phẩm tiêu biểu, được công nhận OCOP 4 sao, đó là sự ghi nhận đối với những nỗ lực ấy.

Theo tôi, chương trình OCOP có ý nghĩa quan trọng đối với các doanh nghiệp làng nghề. Thông qua hoạt động đánh giá, phân hạng sản phẩm, người sản xuất có thêm động lực quan tâm đến chất lượng, mẫu mã, bao bì, khả năng nhận diện và phát triển thị trường.

Tuy nhiên, danh hiệu OCOP không phải điểm kết thúc. Được công nhận là một bước tiến, còn giữ được uy tín của sản phẩm trong lòng khách hàng mới là công việc lâu dài.

Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Văn Tĩnh: Tôi may mắn được sinh ra và lớn lên trong một gia đình có truyền thống làm nghề mây tre đan. Từ nhỏ, những công việc như vót nan, chuốt mây, đan lát đã trở nên rất gần gũi với cuộc sống hằng ngày của tôi.

Bố tôi là nghệ nhân Nguyễn Văn Khiếu, một trong chín nghệ nhân đầu tiên được phong tặng danh hiệu nghệ nhân năm 1961. Đó là thành tựu rất đáng tự hào của gia đình, đồng thời cho thấy khả năng sáng tạo đặc biệt của nghề mây tre đan Phú Vinh.

Từ năm 6 tuổi, tôi đã bắt đầu học nghề. Đến khoảng 17 tuổi, tôi từng bước nắm bắt được các kỹ thuật đan, hiểu quy trình xử lý, pha chế nguyên liệu và cách hoàn thiện từng loại sản phẩm.

Điều tôi học được từ cha không đơn thuần là kỹ thuật, mà còn là thái độ đối với nghề. Người làm nghề phải kiên trì, tỉ mỉ, luôn tìm tòi sáng tạo và biết lắng nghe. Dù đã thành thạo đến đâu, chúng ta vẫn có thể học hỏi thêm từ những người thợ khác trong làng.

Tôi vẫn giữ quan niệm ấy trong suốt quá trình làm nghề. Những gì mình biết cần tiếp tục được bổ sung, hoàn thiện và truyền lại cho thế hệ sau.

Năm 1986, tôi có giải thưởng đầu tiên với huy chương vàng sản phẩm thủ công mỹ nghệ. Năm 2009, tôi được UBND thành phố Hà Nội phong tặng danh hiệu Nghệ nhân ưu tú. Năm 2025 rất vinh dự khi tôi được phong tặng Nghệ nhân Nhân dân và công dân Thủ đô ưu tú. Đó là những dấu mốc có ý nghĩa đối với cá nhân tôi.

Điều khiến tôi vui hơn là các con cũng tiếp tục gắn bó với nghề. Hai con trai Nguyễn Văn Bình và Nguyễn Phương Quang đều được công nhận danh hiệu Nghệ nhân. Trong đó, Nguyễn Phương Quang được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân năm 2012 khi mới 28 tuổi, sau đó được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân ưu tú năm 2016.

Đối với tôi, truyền nghề không phải chỉ dạy lại những gì thế hệ trước đã làm. Thế hệ trẻ cần được trao truyền kỹ thuật căn bản, đồng thời được khuyến khích sáng tạo, tiếp cận thị trường và phát triển sản phẩm theo nhu cầu mới.

Muốn nghề truyền thống tồn tại lâu dài thì người làm nghề phải có thu nhập, có công việc ổn định và nhìn thấy tương lai của mình trong nghề. Bởi vậy, bên cạnh sản xuất, tôi luôn quan tâm đến việc đào tạo nghề và tạo điều kiện cho những người thực sự yêu thích, kiên trì với mây tre đan được học hỏi, rèn luyện.

Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Văn Tĩnh: Mây tre đan Phú Vinh có một ưu thế là khả năng biến hóa rất phong phú. Từ những vật dụng sinh hoạt giản dị, người thợ có thể sáng tạo thành các sản phẩm trang trí, nội thất và những tác phẩm mỹ thuật có giá trị.

Đối với Việt Quang, chúng tôi phát triển nhiều nhóm sản phẩm, từ khay, giỏ, làn, hộp đựng đồ dùng đến đèn trang trí, bình hoa, đồ nội thất và các sản phẩm nghệ thuật. Mỗi dòng sản phẩm có yêu cầu riêng về kỹ thuật, công năng và hình thức thể hiện.

Tôi đặc biệt quan tâm đến những sản phẩm có sự kết hợp giữa tính ứng dụng và giá trị thẩm mỹ. Chẳng hạn, một bộ đèn mây tre cần có hình dáng đẹp, kết cấu phù hợp, đồng thời phát huy được vẻ đẹp của kỹ thuật đan khi ánh sáng đi qua các lớp nan.

Trong quá trình sáng tác, tôi từng đoạt giải nhì tại Triển lãm Mỹ thuật ứng dụng toàn quốc năm 2014 với bộ sản phẩm "Gia đình ốc"; giải nhất năm 2019 với "Bộ đèn đan vảy rồng" và giải nhì năm 2022 với tác phẩm "Bình hoa đan tre". Nhưng có lẽ tác phẩm mà tôi tâm đắc và để lại cảm xúc ấn tượng nhất là tác phẩm “Đèn treo” đạt giải nhất giải thưởng sáng tạo kiểu dáng sản phẩm “Golden-V” do Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam trao tặng năm 2006. Bởi đây là tác phẩm nhìn về hình dáng và tỉ lệ rỗ thì rất cân đối, kết hợp với lối đan rất là tinh xảo tạo nên độ tròn đều cho tác phẩm. Khi bật đèn lên, lối tết gai vít làm cho ánh sáng toả ra rất vừa độ. Bằng giác quan, người nhìn có thể liên tưởng như một tác phẩm gốm, vì thế tác phẩm đã được các chuyên gia đánh giá rất cao.

Mỗi sản phẩm là kết quả của quá trình tìm tòi về hình khối, cách xử lý nguyên liệu và kết hợp các lối đan. Nhưng tôi cho rằng sáng tạo không thể tách rời nhu cầu thực tế.

Một yếu tố rất quan trọng đối với tôi là ý kiến khách hàng. Nhiều gợi ý trong quá trình trao đổi, giới thiệu sản phẩm giúp người làm nghề nhận ra những nhu cầu mới về kiểu dáng, màu sắc, kích thước hoặc công năng.

Đặc biệt, trong những lần tham gia trình diễn nghề, giới thiệu sản phẩm ở nước ngoài, tôi luôn chú trọng lựa chọn những sản phẩm thể hiện rõ kỹ thuật đan đặc trưng của Phú Vinh.

Khách hàng có thể lựa chọn một sản phẩm vì hình dáng đẹp, vì tính tiện dụng hoặc vì sự phù hợp với không gian sống. Nhưng tôi mong rằng, khi tìm hiểu sâu hơn, họ còn nhận ra giá trị của tay nghề, thời gian và văn hóa được gửi gắm trong từng sản phẩm.

Đổi mới để phát triển bền vững, đưa mây tre Việt đến thị trường quốc tế

Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Văn Tĩnh: Theo tôi, khó khăn của các doanh nghiệp làng nghề hiện nay là phải giải quyết đồng thời nhiều vấn đề: Giữ được người làm nghề, bảo đảm chất lượng sản phẩm, đổi mới mẫu mã, tìm kiếm thị trường và tổ chức sản xuất phù hợp với yêu cầu của khách hàng.

Nghề thủ công có những đặc thù riêng. Một sản phẩm đòi hỏi nhiều công đoạn thực hiện bằng tay, phụ thuộc lớn vào kỹ năng và kinh nghiệm của người thợ. Do đó, muốn phát triển sản xuất, doanh nghiệp phải quan tâm đến lực lượng lao động, đặc biệt là đào tạo thợ có tay nghề.

Cùng với đó, thị hiếu tiêu dùng luôn thay đổi. Những sản phẩm từng được ưa chuộng có thể không còn phù hợp với nhu cầu của thị trường sau một thời gian. Nếu người làm nghề chỉ lặp lại các mẫu mã cũ thì rất khó duy trì sức cạnh tranh.

Với Việt Quang, tôi xác định phải tiếp tục sáng tác, phát triển mẫu mã mới trên cơ sở giữ vững những kỹ thuật truyền thống. Chúng tôi hướng tới việc kết hợp mây, tre với các chất liệu như sắt, gốm, sơn mài, gỗ và những vật liệu phù hợp khác để tạo ra sản phẩm đa dạng hơn về hình thức, công năng.

Một chiếc đèn, một bộ bàn ghế hay vật dụng trang trí có thể mang dáng vẻ hiện đại nhưng vẫn giữ được dấu ấn của các lối đan Phú Vinh. Đó là hướng sáng tạo mà tôi quan tâm.

Bên cạnh thiết kế, tôi cũng ưu tiên nghiên cứu ứng dụng công nghệ số trong giới thiệu sản phẩm và phát triển thương hiệu. Thông qua các nền tảng trực tuyến, doanh nghiệp có thể tiếp cận khách hàng ở nhiều địa phương, nhiều quốc gia mà không bị giới hạn bởi khoảng cách địa lý.

Tuy nhiên, việc phát triển thị trường cần đi đôi với khả năng đáp ứng đơn hàng, duy trì chất lượng và bảo đảm uy tín của doanh nghiệp.

Đối với tôi, gìn giữ nghề là giữ những kỹ thuật và giá trị đã được cha ông trao truyền. Phát triển nghề là làm cho những giá trị ấy tiếp tục phù hợp với cuộc sống và mang lại sinh kế cho người lao động.

PV: Trân trọng cảm ơn ông về cuộc trao đổi!