Rủi ro pháp lý có thể hiện diện ở mọi giai đoạn đầu tư

Tiếp nối Diễn đàn “Bức tranh đầu tư tại Việt Nam: An toàn pháp lý, Quản trị rủi ro và Giải quyết tranh chấp” trong khuôn khổ Tuần lễ Trọng tài và Hòa giải Việt Nam 2026 (Vietnam ADR Week 2026), Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) phối hợp cùng Hội Luật gia Việt Nam tổ chức phiên thảo luận chuyên đề với chủ đề “Bảo đảm an toàn pháp lý và nâng cao tính dự đoán trong môi trường đầu tư và kinh doanh tại Việt Nam”.

Phát biểu tại Diễn đàn, ông Vũ Lê Bằng – Luật sư thành viên, Đồng Quản lý Điều hành tại Nishimura & Asahi Việt Nam nhận định Việt Nam đang nổi lên như một điểm đến đầu tư hấp dẫn nhờ tốc độ tăng trưởng kinh tế cao cùng quá trình cải cách pháp luật diễn ra mạnh mẽ trong những năm gần đây. Tuy nhiên, song hành với quá trình mở rộng đầu tư là sự gia tăng đáng kể các tranh chấp thương mại và đầu tư.

Theo ông, năm 2022, VIAC ghi nhận 532 vụ tranh chấp được thụ lý, mức cao nhất kể từ khi trung tâm này được thành lập. Cùng với VIAC, nhiều tổ chức giải quyết tranh chấp khác như Trung tâm Hòa giải Việt Nam (VMC), Trung tâm Trọng tài Quốc tế Singapore (SIAC)… cũng đang tiếp nhận ngày càng nhiều vụ việc liên quan đến hoạt động đầu tư, kinh doanh tại Việt Nam.

Dẫn khảo sát của EuroCham, ông Vũ Lê Bằng cho biết dù môi trường đầu tư đã có nhiều cải thiện, song thủ tục hành chính phức tạp và sự thiếu thống nhất trong áp dụng quy định pháp luật vẫn là những rào cản lớn đối với doanh nghiệp, đặc biệt là nhà đầu tư nước ngoài.

Rủi ro có thể phát sinh ở toàn bộ vòng đời dự án

Theo các chuyên gia, rủi ro pháp lý hiện không chỉ xuất hiện ở giai đoạn tranh chấp mà có thể phát sinh xuyên suốt vòng đời của một dự án đầu tư.

Ở giai đoạn gia nhập thị trường, doanh nghiệp thường gặp khó khăn liên quan đến ngành nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện, giới hạn sở hữu nước ngoài hoặc việc áp dụng các cam kết quốc tế như Hiệp định CPTPP. Một số lĩnh vực như bán lẻ, logistics hay phân phối điện hiện vẫn tồn tại nhiều quy định phức tạp liên quan đến điều kiện đầu tư và tỷ lệ sở hữu.

Trong giai đoạn vận hành, các vấn đề liên quan đến ưu đãi đầu tư, hoàn thuế giá trị gia tăng (VAT), thuế quan hoặc thực hiện nghĩa vụ tài chính tiếp tục là nhóm rủi ro phổ biến đối với doanh nghiệp FDI.

Đáng chú ý, lĩnh vực đất đai và quyền sử dụng đất được đánh giá là khu vực tiềm ẩn nhiều tranh chấp và rủi ro pháp lý. Theo luật sư Vũ Lê Bằng, việc dự án đã được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất không đồng nghĩa mọi rủi ro pháp lý trước đó đã được loại bỏ. Dự án vẫn có thể bị ảnh hưởng bởi các sai phạm, tranh chấp hoặc vấn đề pháp lý tồn đọng từ các giai đoạn trước.

Từ thực tiễn tư vấn và giải quyết tranh chấp, ông cho biết nhiều vụ việc phát sinh từ những lỗi phổ biến như người ký kết hợp đồng không đúng thẩm quyền; thiếu thống nhất giữa điều lệ công ty, thỏa thuận cổ đông và giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp; hoặc sử dụng mẫu hợp đồng nước ngoài nhưng chưa điều chỉnh phù hợp với pháp luật Việt Nam.

Đặc biệt trong lĩnh vực xây dựng, việc không tuân thủ quy trình thông báo hoặc thời hạn khiếu nại có thể khiến doanh nghiệp mất quyền yêu cầu bồi thường, dù thiệt hại thực tế đã xảy ra.

Ngoài ra, các chuyên gia cũng lưu ý vai trò ngày càng quan trọng của chứng cứ điện tử trong giải quyết tranh chấp thương mại. Trong bối cảnh doanh nghiệp sử dụng phổ biến các nền tảng như Zalo, WhatsApp hoặc email để trao đổi công việc, việc lưu trữ dữ liệu, quản lý tài liệu và chuẩn bị chứng cứ từ sớm trở thành yếu tố quan trọng nhằm bảo vệ quyền lợi khi phát sinh tranh chấp.

“Quản trị rủi ro pháp lý không chỉ dừng ở việc hiểu luật mà còn là quá trình chuẩn bị đầy đủ hồ sơ, quy trình và chứng cứ ngay từ đầu”, luật sư Vũ Lê Bằng nhấn mạnh.

Đồng quan điểm, luật sư Dimitrios Katsikis – chuyên gia trọng tài quốc tế đến từ Singapore cho rằng rủi ro pháp lý có thể xuất hiện ở nhiều thời điểm khác nhau tùy theo đặc thù của từng loại hình đầu tư.

Theo ông, đối với lĩnh vực bất động sản, rủi ro thường phát sinh ngay từ giai đoạn chuẩn bị dự án, liên quan đến thủ tục cấp phép, pháp lý đất đai hoặc tính minh bạch của dự án. Nếu tồn tại sai phạm hoặc thiếu rõ ràng từ đầu, toàn bộ quá trình triển khai về sau có thể bị ảnh hưởng.

 Đối với các thương vụ M&A hoặc đầu tư vốn cổ phần, rủi ro lại thường xuất hiện ở giai đoạn thoái vốn, khi nhà đầu tư gặp vướng mắc liên quan đến cơ cấu sở hữu, quyền kiểm soát hoặc cơ chế chuyển nhượng vốn.

 Theo các chuyên gia, bên cạnh nỗ lực cải cách thủ tục đầu tư và cải thiện môi trường kinh doanh, việc bảo đảm tính minh bạch, ổn định và khả năng dự đoán của hệ thống pháp luật tiếp tục là yếu tố then chốt nhằm giảm thiểu tranh chấp và củng cố niềm tin của nhà đầu tư.

Doanh nghiệp chuyển sang tư duy phòng ngừa tranh chấp

Theo đại diện VIAC, doanh nghiệp hiện quan tâm nhiều hơn tới tốc độ xử lý, tính bảo mật thông tin, chuyên môn của hội đồng giải quyết tranh chấp cũng như khả năng thi hành phán quyết. Không chỉ tìm kiếm nơi giải quyết tranh chấp, doanh nghiệp còn hướng tới việc xây dựng một cơ chế quản trị tranh chấp hiệu quả nhằm tiết kiệm chi phí và hạn chế gián đoạn hoạt động kinh doanh.

Đáng chú ý, cộng đồng doanh nghiệp đang dần chuyển từ tư duy “xử lý tranh chấp khi phát sinh” sang “quản trị và phòng ngừa rủi ro” ngay từ đầu dự án. Theo đó, nhiều doanh nghiệp đã chủ động xây dựng quy trình kiểm soát nội bộ, rà soát pháp lý, lưu trữ tài liệu và chuẩn bị các kịch bản xử lý tranh chấp từ sớm nhằm hạn chế thiệt hại có thể phát sinh.

Đại diện VIAC cũng cho rằng cùng với quá trình chuyển đổi số, công nghệ và trí tuệ nhân tạo (AI) sẽ ngày càng đóng vai trò quan trọng trong hoạt động ADR, hỗ trợ doanh nghiệp và các trung tâm trọng tài nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp thương mại trong thời gian tới.