Thanh tra theo rủi ro, giảm áp lực kiểm tra với doanh nghiệp
Việc lựa chọn đối tượng thanh tra dựa trên phân tích dữ liệu, đánh giá rủi ro, cùng yêu cầu phối hợp để tránh trùng lặp, chồng chéo đang cho thấy sự chuyển dịch trong phương thức thanh tra. Với doanh nghiệp, thay đổi này được kỳ vọng vừa giảm áp lực tuân thủ, vừa nâng cao hiệu quả phát hiện vi phạm.
Từ thanh tra diện rộng đến lựa chọn theo rủi ro
Đảng ủy Thanh tra Chính phủ vừa ban hành Chương trình hành động số 05-CTr/ĐU, xác định một trong những nhiệm vụ trọng tâm là đổi mới căn bản công tác thanh tra, từ xây dựng kế hoạch, lựa chọn đối tượng, tổ chức thực hiện đến ban hành kết luận.
Điểm đáng chú ý là kế hoạch thanh tra phải dựa trên yêu cầu quản lý, phân tích dữ liệu và đánh giá rủi ro, tập trung vào lĩnh vực, địa bàn tiềm ẩn nguy cơ tham nhũng, lãng phí, tiêu cực hoặc ảnh hưởng đến đời sống nhân dân. Việc lập và thực hiện kế hoạch phải phối hợp với cơ quan kiểm tra của Đảng, Kiểm toán Nhà nước và kiểm tra chuyên ngành nhằm tránh trùng lặp, chồng chéo hoặc bỏ sót đối tượng cần thanh tra, kiểm tra, kiểm toán.
Đây không phải yêu cầu tách rời mà tiếp nối định hướng giảm gánh nặng thanh tra, kiểm tra đối với hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Nghị quyết 198/2025/QH15 về một số cơ chế, chính sách đặc biệt phát triển kinh tế tư nhân đã quy định số lần thanh tra đối với mỗi doanh nghiệp, hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh không quá một lần trong năm, trừ trường hợp có dấu hiệu vi phạm rõ ràng. Số lần kiểm tra, kể cả kiểm tra liên ngành, cũng áp dụng nguyên tắc tương tự.
Đặc biệt, với cùng một nội dung quản lý nhà nước, nếu đã thanh tra thì không kiểm tra hoặc đã kiểm tra thì không thanh tra trong cùng năm, trừ trường hợp có dấu hiệu vi phạm rõ ràng. Nghị quyết đồng thời yêu cầu xử lý nghiêm việc lợi dụng thanh tra, kiểm tra để nhũng nhiễu, gây khó khăn cho doanh nghiệp.
Giảm kiểm tra trực tiếp với doanh nghiệp tuân thủ tốt
Một bước chuyển khác là thay đổi cách thức thanh tra.
Trong Kế hoạch số 16-KH/ĐU triển khai Nghị quyết 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân, Đảng ủy Thanh tra Chính phủ đặt định hướng chuyển từ thanh tra mang tính “phát hiện - xử lý” sang “phòng ngừa - kiến tạo”; triển khai thanh tra, kiểm tra trực tuyến, từ xa trên cơ sở dữ liệu điện tử và giảm thanh tra, kiểm tra trực tiếp.
Đáng chú ý, doanh nghiệp tuân thủ tốt pháp luật được định hướng miễn kiểm tra thực tế. Kế hoạch cũng yêu cầu chấm dứt thanh tra, kiểm tra chồng chéo, trùng lặp, kéo dài không cần thiết và nghiên cứu sửa đổi các quy định theo hướng không làm ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất, kinh doanh của đối tượng thanh tra.
Nền tảng để thực hiện cách tiếp cận này đang từng bước được xây dựng. Theo Thanh tra Chính phủ, trong 8 tháng đầu năm 2026, cơ quan này tiếp tục chuẩn bị xây dựng “Nền tảng, dữ liệu số ngành Thanh tra” gồm 6 hợp phần; 4 cơ sở dữ liệu quốc gia dự kiến hoàn thành và đưa vào sử dụng trong năm 2026. Các tổ công tác đã làm việc tại 13 bộ, ngành để kiểm tra hồ sơ, hướng dẫn số hóa, kết nối và chia sẻ dữ liệu.
Khi dữ liệu đủ đầy và được liên thông, việc nhận diện rủi ro có thể giúp cơ quan quản lý tập trung nguồn lực vào những đối tượng, lĩnh vực có nguy cơ cao thay vì kiểm tra dàn trải.
Không hình sự hóa quan hệ kinh tế, dân sự, hành chính
Một thông điệp khác có ý nghĩa với môi trường kinh doanh nằm ở cách xử lý kết quả thanh tra.
Chương trình 05-CTr/ĐU yêu cầu tập trung giải quyết các kiến nghị, kết luận thanh tra tồn đọng, nhất là những nội dung liên quan tài sản lớn, đất đai, trách nhiệm cá nhân và dấu hiệu vi phạm có nguy cơ hết thời hiệu.
Việc xử lý phải nghiêm minh, đúng pháp luật, không bỏ lọt vi phạm, đồng thời “không hình sự hóa các quan hệ kinh tế, dân sự, hành chính”.
Yêu cầu này đặt cùng với nguyên tắc kiểm soát quyền lực trong hoạt động thanh tra: xử lý nghiêm hành vi nhũng nhiễu, vụ lợi, can thiệp trái pháp luật hoặc làm sai lệch hoạt động thanh tra.
Thực tế, quy mô hoạt động thanh tra rất lớn. Trong 8 tháng năm 2026, toàn ngành đã triển khai 2.759 cuộc thanh tra, ban hành 2.207 kết luận tại 6.454 đơn vị. Qua thực hiện các kết luận thanh tra, 841 tỷ đồng và 29 ha đất đã được thu hồi về ngân sách Nhà nước.
Vì vậy, với doanh nghiệp, giá trị của phương thức thanh tra dựa trên dữ liệu và rủi ro không đơn thuần nằm ở việc giảm số cuộc thanh tra. Quan trọng hơn là tạo ra cơ chế phân loại mức độ tuân thủ: Doanh nghiệp chấp hành tốt có thể giảm kiểm tra trực tiếp, trong khi nguồn lực quản lý được tập trung vào khu vực có dấu hiệu và nguy cơ vi phạm cao.
Nếu được thực thi đồng bộ với nguyên tắc không thanh tra, kiểm tra chồng chéo, đây sẽ là một bước chuyển từ quản lý dàn trải sang quản lý dựa trên rủi ro, qua đó vừa bảo đảm kỷ cương pháp luật, vừa giảm chi phí tuân thủ không cần thiết cho doanh nghiệp.