Vai trò của cơ quan thi hành án dân sự – Góc nhìn từ các đại án kinh tế, tham nhũng

Bài 1: Từ bản án đến thu hồi tài sản: Vai trò “thầm lặng” của cơ quan thi hành án dân sự

Phiên tòa khép lại, bản án được tuyên với những phán quyết nghiêm minh của Tòa án, xác định rõ trách nhiệm pháp lý của các bị cáo và các nghĩa vụ phải thực hiện. Tuy nhiên, đối với các vụ án kinh tế, tham nhũng quy mô lớn, đó chưa phải là điểm kết thúc của hành trình bảo vệ công lý. Khi bản án có hiệu lực pháp luật, một giai đoạn nhiều thách thức mới bắt đầu – giai đoạn tổ chức thi hành án, nơi cơ quan thi hành án dân sự giữ vai trò trực tiếp đưa phán quyết của Tòa án vào cuộc sống, bảo đảm thu hồi tài sản, khắc phục hậu quả và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của Nhà nước, tổ chức, cá nhân.

Một bản án tuyên buộc khắc phục hậu quả hàng nghìn tỷ đồng là cơ sở pháp lý quan trọng để xác định trách nhiệm và nghĩa vụ phải thực hiện, nhưng điều đó chưa đồng nghĩa tài sản sẽ ngay lập tức được thu hồi trên thực tế. Từ thời điểm bản án có hiệu lực, cơ quan thi hành án dân sự tiếp nhận và triển khai một khối lượng công việc lớn nhằm đưa phán quyết của Tòa án vào cuộc sống.

Từ các đại án như vụ Phạm Công Danh, Huỳnh Thị Huyền Như hay gần đây là Trương Mỹ Lan – Vạn Thịnh Phát cho thấy một thực tế: Hiệu quả thu hồi tài sản không chỉ được quyết định bởi phán quyết đúng đắn, nghiêm minh của Tòa án mà còn phụ thuộc rất lớn vào năng lực tổ chức thi hành án của cơ quan thi hành án dân sự trong việc đưa bản án từ trên giấy vào thực tế.

Phần việc phía sau bản án

Khác với suy nghĩ phổ biến cho rằng hoạt động của cơ quan thi hành án dân sự (THADS) chỉ dừng ở việc kê biên và bán tài sản, trên thực tế phạm vi công việc rộng hơn rất nhiều. Sau khi bản án có hiệu lực pháp luật, cơ quan THADS phải triển khai hàng loạt hoạt động nghiệp vụ như xác minh điều kiện thi hành án; xác định tài sản, quyền tài sản và các nguồn thu nhập liên quan; áp dụng các biện pháp bảo đảm, cưỡng chế cần thiết; xử lý tài sản kê biên; tổ chức bán đấu giá và thực hiện thanh toán cho người được thi hành án.

Đối với những vụ việc thông thường, quá trình tổ chức thi hành án đã là công việc nhiều áp lực. Nhưng với các đại án kinh tế, khối lượng và mức độ phức tạp của công việc tăng lên nhiều lần khi tài sản liên quan không còn đơn thuần là nhà đất hay tài sản hữu hình riêng lẻ.

Tài sản trong các vụ án này có thể tồn tại dưới nhiều hình thức khác nhau như cổ phần doanh nghiệp, dự án bất động sản, quyền tài sản phát sinh từ hợp đồng hoặc tài sản đã qua nhiều giao dịch chuyển dịch giữa các chủ thể. Điều đó khiến hoạt động thi hành án không chỉ dừng ở việc xác minh, kê biên hay xử lý tài sản, mà trở thành quá trình giải quyết hàng loạt quan hệ pháp lý đan xen.

Trong quá trình tổ chức thi hành án, cơ quan THADS không chỉ thực hiện nhiệm vụ thu hồi tài sản để bảo đảm khắc phục hậu quả cho Nhà nước mà còn phải cân bằng và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của ngân hàng, tổ chức tín dụng, người bị thiệt hại và các bên thứ ba có liên quan.

Vụ án xảy ra tại Ngân hàng Xây dựng Việt Nam (VNCB) do Phạm Công Danh và đồng phạm thực hiện là một ví dụ điển hình. Sau khi bản án có hiệu lực pháp luật, cơ quan THADS phải tổ chức xử lý khối lượng nghĩa vụ rất lớn, liên quan đến nhiều tài sản bảo đảm và hệ thống doanh nghiệp thuộc Tập đoàn Thiên Thanh.

Thực tế cho thấy khó khăn lớn không nằm ở việc tài sản có tồn tại hay không, mà ở việc tài sản đó có đủ điều kiện pháp lý để xử lý hay không. Nhiều tài sản bảo đảm liên quan dự án, bất động sản hoặc quyền tài sản phát sinh đồng thời nhiều vướng mắc về hồ sơ pháp lý, tình trạng sử dụng và quyền, nghĩa vụ của các chủ thể liên quan.

Đáng chú ý, càng kéo dài thời gian xử lý, áp lực đối với công tác thi hành án càng gia tăng bởi giá trị tài sản luôn biến động theo thị trường. Đối với các đại án kinh tế, yếu tố thời gian không chỉ tác động đến tiến độ xử lý mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả thu hồi tài sản và khả năng khắc phục hậu quả của vụ án.

Không chỉ vụ Phạm Công Danh, vụ Huỳnh Thị Huyền Như cũng cho thấy những khó khăn đặc thù khác. Huỳnh Thị Huyền Như là cựu cán bộ ngân hàng đã sử dụng nhiều thủ đoạn gian dối, làm giả hồ sơ, giả chữ ký để chiếm đoạt tiền của nhiều tổ chức, cá nhân gửi vào ngân hàng.

Vụ án gây thiệt hại hàng nghìn tỷ đồng, được xem là một trong những đại án tài chính – ngân hàng lớn tại Việt Nam. Trong vụ việc này, một trong những vấn đề phát sinh là việc xác định trách nhiệm bồi thường, xác định người bị hại và quyền lợi của các chủ thể liên quan trong quá trình thi hành phần dân sự của bản án.

Trong khi đó, ở vụ Trương Mỹ Lan – Vạn Thịnh Phát, thách thức lại nằm ở quy mô rất lớn của khối tài sản kê biên cũng như số lượng người có quyền lợi liên quan.

Mỗi vụ án có đặc điểm riêng, nhưng điểm chung là cơ quan THADS giữ vai trò quan trọng trong quá trình tổ chức thi hành bản án.

Vai trò quyết định trong quá trình xử lý vụ án

Trong chuỗi hoạt động tố tụng, từ điều tra, truy tố, xét xử đến thi hành án, mỗi giai đoạn đều giữ vai trò riêng trong việc bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật. Nếu hoạt động điều tra, truy tố và xét xử làm rõ sự thật vụ án, xác định trách nhiệm pháp lý của các chủ thể liên quan, thì thi hành án dân sự (THADS) là khâu đưa các phán quyết của Tòa án đi vào thực tiễn, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của Nhà nước, tổ chức, cá nhân được thực thi trên thực tế.

Đặc biệt, trong các vụ án kinh tế, tham nhũng, THADS được xem là mắt xích cuối cùng nhưng có ý nghĩa quyết định đối với hiệu quả thực tế của cả quá trình xử lý vụ án. Bởi nếu tài sản không được thu hồi, nghĩa vụ bồi thường không được thực hiện, quyền lợi hợp pháp của người bị thiệt hại không được bảo đảm thì mục tiêu khắc phục hậu quả và phục hồi các giá trị bị xâm hại sẽ khó đạt được đầy đủ. Chính vì vậy, hiệu quả của hoạt động thi hành án không chỉ phản ánh năng lực tổ chức thực thi pháp luật mà còn là thước đo quan trọng đối với hiệu quả tổng thể của cả quá trình tố tụng.

Đặc biệt, trong bối cảnh các vụ án kinh tế, tham nhũng ngày càng có quy mô lớn, giá trị tài sản phải thu hồi lên tới hàng nghìn tỷ đồng, trong khi cấu trúc tài sản ngày càng đa dạng và phương thức che giấu, chuyển dịch tài sản ngày càng tinh vi, vai trò của cơ quan thi hành án dân sự (THADS) càng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.

Do vậy, công tác THADS không còn đơn thuần là hoạt động xử lý hậu quả sau khi bản án có hiệu lực, mà đã trở thành một mắt xích quan trọng trong tổng thể công tác phòng, chống tham nhũng, thất thoát tài sản. Bởi hiệu quả thu hồi tài sản không chỉ quyết định việc khắc phục hậu quả của vụ án mà còn tác động trực tiếp đến hiệu quả bảo vệ tài sản của Nhà nước, quyền lợi hợp pháp của tổ chức, cá nhân và niềm tin của xã hội đối với tính nghiêm minh của pháp luật.

Một bản án có thể khép lại quá trình xét xử tại phiên tòa, nhưng hành trình đưa những phán quyết đó đi vào thực tiễn vẫn tiếp tục ở giai đoạn thi hành án. Việc thu hồi được tài sản, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp cho Nhà nước, tổ chức và người dân mới là thước đo quan trọng đối với hiệu quả thực thi pháp luật. Và ở chặng cuối cùng ấy, cơ quan THADS chính là lực lượng giữ vai trò đưa phán quyết của Tòa án trở thành những giá trị hiện hữu trong thực tế.