Xuất khẩu gạo Việt Nam trước ngưỡng cửa chuyển hướng chiến lược

Năm 2025 khép lại với nhiều gam màu trầm đối với xuất khẩu gạo Việt Nam, trong bối cảnh các thị trường chủ lực như Philippines và Indonesia đang đẩy mạnh mục tiêu tự chủ lương thực. Những thay đổi này dự báo sẽ tiếp tục tạo áp lực lớn cho ngành gạo trong năm 2026, buộc doanh nghiệp phải chủ động tái cấu trúc thị trường và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Theo số liệu sơ bộ của Cục Hải quan (Bộ Tài chính), trong 11 tháng đầu năm 2025, Việt Nam xuất khẩu hơn 7,53 triệu tấn gạo, đạt kim ngạch trên 3,85 tỉ USD. So với cùng kỳ năm trước thời điểm ngành gạo lập đỉnh xuất khẩu, con số này giảm gần 11% về lượng và hơn 27% về giá trị. Dù vậy, Bộ Nông nghiệp và Môi trường dự báo kim ngạch cả năm vẫn có thể tiệm cận mốc 4 tỉ USD.

Đáng chú ý, xuất khẩu gạo sang một số thị trường truyền thống sụt giảm mạnh. Indonesia gần như ngừng mua, trong khi Malaysia cũng cắt giảm hơn 30% lượng nhập khẩu. Trái lại, nhiều thị trường mới và thị trường ngách ghi nhận mức tăng trưởng đột biến như Trung Quốc, Ghana, Bangladesh hay Senegal. Về cơ cấu sản phẩm, gạo trắng chất lượng cao và gạo thơm tiếp tục giữ vai trò chủ lực, chiếm gần 70% tổng lượng gạo xuất khẩu.

Trong thời gian tới, Bộ Công Thương nhận định xuất khẩu gạo tiếp tục chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố, trong đó không phải không có những yếu tố thuận lợi. Chẳng hạn, từ tháng 1/2026, Philippines dự kiến nhập khẩu gạo trở lại, dù có sự thay đổi về thuế và có khả năng thay đổi quy định nhập khẩu. Ngoài ra, sự quay lại của hàng loạt thị trường truyền thống như Trung Quốc, Bangladesh, châu Phi... cũng là tín hiệu tích cực.

Giới chuyên gia nhận định, những biến động địa chính trị, xu hướng bảo hộ thương mại, chính sách tiền tệ thắt chặt tại các nền kinh tế lớn cùng với rủi ro từ biến đổi khí hậu đang khiến hoạt động xuất khẩu gạo đối mặt nhiều thách thức. Riêng tại Philippines, dù dự kiến nối lại nhập khẩu từ đầu năm 2026, song khả năng tái áp dụng lệnh cấm nhập khẩu trong mùa thu hoạch vẫn hiện hữu, nhằm bảo vệ nông dân trong nước.

Indonesia thậm chí còn đi xa hơn khi tuyên bố đã đạt mục tiêu tự túc hoàn toàn đối với gạo và ngô, đồng thời dự kiến duy trì nhập khẩu bằng 0 ít nhất đến năm 2026. Theo dự báo của Bộ Nông nghiệp Mỹ (USDA), xuất khẩu gạo của Việt Nam năm 2026 có thể giảm nhẹ xuống còn khoảng 8 triệu tấn.

Trước bối cảnh đó, các hiệp hội ngành hàng cho rằng đa dạng hóa thị trường là giải pháp then chốt. Việt Nam từng xuất khẩu gạo tới khoảng 150 quốc gia và vùng lãnh thổ, và hiện đang đẩy mạnh mở rộng sang Trung Á, Nam Mỹ cũng như châu Phi. Việc ký kết Bản ghi nhớ hợp tác thương mại gạo với Singapore trong năm 2025 được xem là bước đi chiến lược, giúp gạo Việt Nam tiếp cận nhiều thị trường thông qua trung tâm trung chuyển.

Song song với mở rộng thị trường, nâng cao chất lượng và giảm chi phí sản xuất được xác định là yếu tố sống còn. Đề án phát triển bền vững 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long được kỳ vọng sẽ tạo nền tảng dài hạn cho ngành gạo, giúp tăng sức cạnh tranh trong bối cảnh thị trường thế giới ngày càng khắt khe.

Trong ngắn hạn, các chuyên gia khuyến nghị cần tăng cường các hợp đồng cấp Chính phủ, đồng thời có cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp thu mua, dự trữ lúa gạo nhằm ổn định thị trường nội địa, tránh biến động giá bất lợi cho nông dân trong mùa thu hoạch cao điểm.